KIỂU PHÊ BÌNH CỦA TÔI

 KIỂU PHÊ BÌNH CỦA TÔI

Hồi học lớp 10 phổ thông, tôi với anh Nguyễn Đình Bưu cùng thích văn chương. Để theo dõi tình hình văn học đương thời, chúng tôi cùng ham đọc các loại báo chí văn học. Nói “các loại” … là nói cho sang giới văn nghệ lúc ấy chỉ có tờ Văn học ra hàng tuần và tạp chí Văn nghệ ra hàng tháng. Tờ thứ nhất thì không được hay lắm vì lúc đầu muốn làm một thứ văn nghệ thay thế thời Nhân văn lại do nhà văn Vũ Tú Nam phụ trách, còn tờ thứ hai khá hơn vì tiếp nối cái tinh thần của tạp chí Văn nghệ hồi 1948-1949 và bài vở do nhà thơ Xuân Diệu làm “đầu bếp”. Còn giới nghiên cứu thì có tờ Nghiên cứu Văn học, do cụ Đặng Thai Mai làm “sếp hờ”, mà mấy cây bút chủ đạo là dân tuyên huấn mới chuyển sang làm phê bình: Vũ Đức Phúc, Nam Mộc, Hồ Tôn Trinh. Tôi với anh Bưu phân công, tôi mua tờ Văn nghệ, còn anh Bưu thì theo tờ Nghiên cứu Văn học. Hóa ra đó lại là một sự “tiền triệu” (báo trước): anh Bưu có kiểu tư duy theo dạng các nhà nghiên cứu khoa học xã hội mà cũng là cách giảng dạy ở các khoa Văn Đại học Tổng hợp lúc ấy, nên sau này thi vào khoa Văn Đại học Tổng hợp một cách dễ dàng. Còn tôi thì thi trượt phải chuyển vào Đại học Sư phạm Vinh, lý do đơn giản vì tôi toàn lo học cách thưởng thức tác phẩm và cách viết sao cho uyển chuyển giống như các nhà văn nghệ sĩ, các bài giảng ở cuối lớp 10, tức là lớp 12 hiện nay, về tính giai cấp tính Đảng của văn học … tôi chỉ học qua loa. Xu hướng viết báo sau này của tôi hình thành một cách tự nhiên và làm cho tôi dễ dàng làm việc ở tạp chí Văn nghệ Quân đội thực ra đã hình thành từ ngày ấy. Ngay trong viện văn học, tôi cũng thích làm quen với những cây bút có cách viết gọi là tài tử thật ra là cách viết mềm mại uyển chuyển không định phát triển thêm về lý luận và trước tiên là minh họa cho lý luận. Trong các sinh viên đại học vừa tốt nghiệp ở Nga về lúc ấy, tôi rất thích anh Phan Hồng Giang với tư duy linh hoạt và cái nhìn pha chút “uy-mua” về cuộc đời cũng như văn chương. Trong nhiều năm ròng, cả khi anh Phan Hồng Giang chuyển từ viện văn học về biên chế ở Hội nhà văn và làm tạp chí Tác phẩm mới thì tôi khi gặp anh ở cơ quan khi đến tận nhà anh, trò chuyện hay đúng hơn là học hỏi ở con người đã có dịp tiếp xúc với một nền lý luận mà lúc ấy chúng tôi đang hướng theo. 

Nói cho nghiêm túc, thì trong hơn mười năm làm việc ở tạp chí Văn nghệ Quân đội, tôi chỉ học được nghề làm báo, công việc chính của tôi là chuẩn bị cho những trang báo và viết các loại bài báo, từ mẩu tin đến đoạn văn ngắn. Một số bài gọi là phê bình của tôi lúc ấy được viết do yêu cầu của tòa soạn, tản mạn đủ loại khác nhau, nhất là không có một cơ sở lý luận vững chắc như các anh thuộc loại xuất sắc nhất, và đã từng theo học ở khoa văn Đại học Tổng hợp. 

Trong những năm chống Mỹ mà tôi nói ở trên, hoạt động báo chí xuất bản ở Hà Nội rất hạn hẹp. Cố nhiên lúc nào chúng tôi cũng thèm có được những tập sách chuyên về lý luận phê bình, như các anh Hà Minh Đức, Phan Cự Đệ lúc ấy. Nhưng vừa mơ xong thì một người như tôi cũng hiểu ngay là quả ngọt không biết bao giờ đến phần mình. Một tập sách phê bình lúc ấy ngoài những bài viết về các tác phẩm, phải có những bài nền, công phu về các vẫn đề đường lối văn nghệ của Đảng. Ở tạp chí của chúng tôi lúc ấy, phần này thuộc về công việc của nhà văn đàn anh là anh Nhị Ca. Tôi thì đang say nghề theo cách hiểu của các nhà văn chuyên về sáng tác, và xa lánh lý luận, nên nhìn công việc của anh Nhị Ca thấy có phần xa lạ và thâm tâm cảm thấy rằng may mắn là bản thân mình chả bao giờ phải làm việc đó. 

Sau này, khi đã hơn chục năm sống trong giới văn nghệ, tôi cũng gặp được những cây bút phê bình xuất sắc mà lại có cách viết thật uyển chuyển, thật văn chương, rõ nhất là anh Lê Đình Kỵ và các chị Đặng Anh Đào, Đặng Thị Hạnh…