Mẹ tôi mất sớm nhưng hình như lúc bà còn sống bà đã rất chiều chuộng tôi, và mặc dù không nhớ gì cả đến mày nét của bà, song thói quen của một đứa trẻ được chiều, vẫn âm thầm tồn tại trong tôi, nó cũng có cái lợi trước tiên là làm cho tôi thành một người có phần nhạy cảm với những đau khổ. Sau này lớn lên đọc các truyện thơ dài kiểu như Phạm Công Cúc Hoa có đám trẻ mà mẹ mất sớm, lang thang tìm mẹ, hoặc truyện Tắt đèn tới đoạn mà nhân vật cái Tý van xin mẹ là đừng bán mình cho nhà địa chủ Nghị Quế, bao giờ tôi cũng khóc. Tôi vẫn tự nhủ là tôi có thể làm nghề văn chương, có thể đọc sách dài dài và tưởng tượng ra mọi cảnh ngộ của các nhân vật trong sách là nhờ có sự nhạy cảm đó. Nhưng một mặt khác cũng phải công nhận là sự nhạy cảm lúc nhỏ - nhất là sự nhạy cảm không kèm với một cơ thể khỏe mạnh sức lực - mang lại cho tôi, một sự bạc nhược trong tính cách, một thói quen đen tối trong cách nhìn đời. Sự thương cảm không đúng lúc đúng chỗ - nhất là sự thương cảm mang màu sắc bi lụy - đã làm hại cho cuộc sống của tôi rất nhiều. Tai hại nhất nó làm cho tôi thành một người bi quan thiếu tự tin. Khi tiếp xúc với mọi người nhiều khi tôi không dám nhìn thẳng, đến mức một vài bạn chưa hiểu cứ cho tôi là có cái vẻ gian gian như thế nào đó. Tôi thường cúi mặt xuống những khi vào chỗ lạ và cả khi vắng người xung quanh. Khi chỉ có một mình, tôi cũng thường hay thở dài. Thói quen này tôi còn giữ mãi tới khi lớn tuổi. Vào khoảng đầu những năm 90 của thế kỷ trước, tôi nhận vai giúp việc cho nhà văn Tô Hoài trong một chương trình nghiên cứu văn hóa, nhờ đó tôi đã có dịp theo ông đi nhiều nơi, hàng tuần trò chuyện với ông. Một lần, tôi vừa từ tầng một lên tầng hai cơ quan thì bắt gặp Tô Hoài và mấy bạn biên tập viên khác cùng đang ngồi trò chuyện. Có ai đó gật gù, rồi xướng lên một câu xanh rờn “đúng là anh Tô Hoài nhận xét chính xác về ông Nhàn thật”. Chẳng là trước đó, khi tôi đang ở tầng một, tôi đã thở dài “ngoài sự kiểm soát của ý thức” đến mức nhà văn Tô Hoài phải quay lại bảo mọi người “Vương Trí Nhàn chưa thấy người đã thấy tiếng thở dài rồi”.
Về sự yếu đuối của tôi thì chính ra tôi còn chịu ảnh hưởng của ông thân sinh. Trong thày tôi có hai con người. Một rất thô lỗ hung hãn và một rất yếu đuối. Nghe một bà chị họ kể lại, trong gia đình xưa bố tôi thường được gọi là ông ba ương. Bình thường thì ông cũng rất tình cảm với vợ con gia đình. Nhưng lúc cáu lên thì ông mo phú (= bỏ qua) hết. Chung sống với bà dì tôi trong cái cảnh rổ rá cạp lại, ông cũng có lúc rất chiều chuộng bà nhưng cũng rất hay mắng chửi bà nhất là khi về già gặp những điều ngang trái. Để rồi sau đó, hối hận, ông lại chìm sâu vào sự bạc nhược.
Ông nội tôi đã có công khai phá nghĩa là từ bỏ quê hương Đông Hồ để ra Hà Nội làm ăn nên bố tôi cũng được cái may là nhận lấy việc buôn giấy từ làng Hồ về quê giao hàng cho những người làm tranh. Lại lấy được mẹ tôi thuộc về một dòng họ có thanh thế trong làng, bà rất đảm đang mà cũng rất chiều chồng, nên bố tôi nhiều khi cũng rất ngang ngược, để rồi khi gặp khó, lại sợ đời, sợ những việc khó của đời và thường hay than thở, thậm chí khóc lóc trước những đột biến đầy rẫy trong xã hội hiện đại.
Tôi còn nhớ cái tình cảnh của gia đình tôi những năm từ cuối thập niên 1950s. Khi ấy ngôi nhà mà bố mẹ tôi làm từ hơn 10 năm trước đã bắt đầu ọp ẹp, mỗi khi có những cơn bão thổi về, thì cả nhà lung lay nghiêng bên nọ vẹo bên kia tưởng có thể đổ đến nơi. Những lúc ấy, đáng lẽ phải tìm ra biện pháp tích cực để chống đỡ, ông bố tôi ôm đầu than khóc tưởng như chết đến nơi. Mặc dù rất không cảm tình với bà mẹ kế, nhưng tôi phải nhận là bà có bản lĩnh hơn bố tôi rất nhiều. Vốn bản tính lạnh lùng, bà không nhỏ lấy một giọt nước mắt mà sai bọn tôi tìm cách ghìm giữ ngôi nhà trong cơn gió mạnh, kể cả việc ra ngoài mưa gió tìm những cột kèo để chống đỡ.
Sự bạc nhược của ông bố càng làm cho chất nam giới trong người tôi không được bồi dưỡng, con người tôi trở thành ủy mị “như đàn bà”, và khi ra đời thì nói chung là tôi kém tự tin, không dám dũng cảm vượt lên những hoàn cảnh mà mình không mong muốn, và có lẽ sau này chỉ nhờ tôi lao đầu vào việc học hỏi bồi dưỡng tri thức kiến thức mà nhân cách tôi cũng có phần thay đổi.
Trong hồi kí của Nguyễn Đăng Mạnh, ông có kể rằng mặc dù sớm tự tin về nhiều mặt và có đôi khi như là ngổ ngáo ngang tàng, nhưng mãi đến ngoài 20 tuổi ông mới tập được xe đạp vì trước đó rất vô duyên với cái phương tiện thô sơ mà ai cũng biết sử dụng đó. Sở dĩ tôi nhớ lại chi tiết lặt vặt này, vì tôi cũng là người mà mãi mới biết đi xe đạp, và trong lúc tập xe thì đã hai lần tôi ngã, rồi do chống tay xuống đất vội vàng mà tôi bị trật cả khớp xương ống tay, hai lần phải đi bó bằng các thứ lá mà các ông thầy lang khuyên dùng.
Tôi bị chứng run tay từ nhỏ, và nói chung là tôi không chỉ huy được chân tay của mình một cách chính xác. Thủa học tiểu học ở Đại Yên, mỗi lần phải tiêm phòng dịch là tôi bị người y tá mắng cho thảm hại vì trong khi phải làm cho cơ bắp tay mềm ra thì tôi lại lên gân lên cốt khiến việc tiêm chủng gặp rất nhiều khó khăn. Không sợ toán không sợ học thuộc lòng, cái môn mà tôi sợ nhất hồi học tiểu học là môn thủ công, và đến lúc tôi học trung học, thì lại là môn thể dục. Thành tích nhảy cao nhảy xa hay chạy 100m của tôi thường thua các bạn nữ trong lớp. Chữ viết của tôi hồi tiểu học rất xấu vì tay tôi rất run, và mãi đến khi tập luyện dài dài thì tôi mới có nét chữ tạm gọi là cứng cáp, nhưng sau này anh Nguyễn Minh Châu ở Văn nghệ quân đội vẫn chê là không có cá tính.
Những cá tính cá tật hoặc có thể gọi là nhược điểm nói trên còn theo mãi tôi trong cả cuộc đời. Chỉ có điều may là do chỗ cô độc vụng về không chơi được với ai, mà tôi chăm chỉ học tập và lấy lại được niềm tự tin trong cuộc sống. Cũng nhờ có những tri thức cần thiết trong việc học làm người mà tôi đọc được ở đây đó, tôi hiểu rằng thật ra những kẻ yếu đuối vụng về như tôi cũng đáng sống, nếu tìm được chỗ mạnh và biết kiềm chế thích đáng những sự yếu kém của mình. Tôi thường nghĩ mỗi con người ta như một thứ cây ăn quả, và trong khi những người khác là quả cam quả quýt thì tôi là quả me quả sấu, nhưng tôi cứ đúng vai của mình mà làm, thì vẫn có lúc cần cho xã hội.
Đây là câu chuyện tôi sẽ kể về sau trong cuốn sách này ở đây tôi hãy nói một chi tiết nhỏ: Trong khi làm việc, tôi biết rằng tôi chỉ là một nhân viên bình thường, một thứ ốc vít của bộ máy, hoặc khá hơn, là một nhà chuyên môn trong một lĩnh vực hẹp. Ví dụ như xét theo một đội quân, thì may lắm tôi chỉ làm được anh công binh mở đường hay anh trinh sát. Chứ không bao giờ tôi có thể đóng vai anh lính chủ lực đánh vào tận hầm chỉ huy kẻ địch, chứ đừng nói là vai chỉ huy tính việc cho mọi người. Khi ngoài 50 tuổi, tôi đã công tác ở nhà xuất bản 20 năm và đã là một biên tập viên cứng cáp so với trình độ chung, đến mức các anh phụ trách trong cơ quan định đưa tôi lên làm phó giám đốc, nhưng tôi sau khi về bàn bạc với vợ, đã xin từ chối, vì biết đó là những việc không phù hợp với tôi, nếu làm tôi sẽ chuốc lấy nhiều khuyết điểm. Tạm hình dung ra là nếu trong cuộc đời như một vở kịch cần những vai chính đàng hoàng sắc sảo, thì tôi chỉ có thể đảm nhiệm được những vai phụ, nhất là những vai làm việc trong im lặng. May mắn là tôi sớm hiểu điều đó. Ngay trong gia đình, - thay cho vợ đi buôn bán kiếm sống - tôi sớm đóng vai phụ khi “đi làm” về ở nhà chi lo trông nom hai cậu con khi cả hai còn nhỏ và cùng học với con lúc chúng đến trường. Còn ở cơ quan tôi làm tròn công việc được giao ngoài ra viết lách thêm để gọi là đóng góp với nghề.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét