HÀ NỘI -THÁNG CHẠP 1972

THÁNG CHẠP 1972

Tối 18/12

Lại cảm thấy như chiến tranh lần đầu: Máy bay Mỹ lại đánh Hà Nội sau 2 tháng nghỉ. Thủ đô không đèn, trong ánh trăng suông. Khi ánh trăng lóe lên, lại hơi sợ: hay là bom nổ.

Phố xá khắc trên nền trời những đường nét nhấp nhô. Phố đáng yêu quá, mong manh quá. Những hố cá nhân nứt ra từ bao giờ. Nhưng sao nhiều hố có nước thế.

- Đúng cụ sơ tán thì lại máy bay.

- Đến 2 tháng nay mới lại bị đấy.

- Mày có xuống hầm đi không? Đây, cầm lấy cái mũ rơm.

- Nhà nào còn để đèn thế kia.

- Gớm cô cậu, giờ còn đèo nhau.

Tiếng của những cái nắp hầm xè xê trên miệng hầm ngắn, đằm, hơi rờn rợn.

Tiếng súng nổ rất đanh. Nhưng mà sợ nhất là sự im lặng: Đến những đứa trẻ cũng ưu tư. Tiếng loa trên đường phố đâm có ý nghĩa.

Chiến tranh nghĩa là gì? Nghĩa là mọi hoạt động ngưng lại ô tô ngưng lại, người đi đường ngưng lại, cho đến cả những chiếc xe rác cũng ngưng lại. Một đứa trẻ ngồi bên bờ Hồ đòi... ị. Người mẹ nói cái gì, thấy rõ nhất chữ "quấy đảo" "quấy đảo". Nói về đứa con hay về máy bay. Những gì bình thường nhất cũng phải ngưng lại như vậy chăng? Nghĩ đến sự chết đi nhà đổ lửa.

2 người đâm  đầu nhau

--Để mai ta mang bom đến Hoa Thịnh Đốn ta ném mới được.

- Ông ghé cái A pô lô xuống cho tôi đi cùng với.

Chợ Đồng Xuân, Phố Hàng Đường, Phố Hàng Ngang. Những phố xá của một thời Hà Nội. Hàng hóa còn đang dọn dở. Người đứng nhìn ra đường. Cái loa đầu phố song sóc. Các đồng chí dân phòng không cho người lạ vào khối ta nữa...

Người Hà Nội sống bằng niềm tin gì? Trong chiến tranh, người ta sống bằng gì

Lần đầu tiên... Không, bây giờ không phải lần đầu tiên nữa. Nhưng tôi vẫn có cảm giác là lần đầu tiên: không ai quen được với chiến tranh. Cũng như nghe một ngàn loạt đạn rồi, đến loạt một ngàn lính vẫn cứ sợ.

... Quen như mọi khi, tôi bổ ra đường đêm báo động. Đôi giày "săng đá" kêu lên âm thầm, không thấy ai nói. Tôi yêu những người dân phòng mũ sắt đang đứng trên đường. Trong đêm, tôi yêu tất cả phố xá. Ngồi trên ghế đá Bờ Hồ, tôi duyệt lại tình yêu Hà Nội. Cho đến khi những vệt đèn hướng lên, như trong một buổi tối. Người đi đầy đường : những lần tan một cuộc vui người cũng đông vậy. Tôi nhớ sắp đến những ngày vui, sắp Noel, sắp đầu năm mới

... Nhưng mà chính vì thế mà Hà Nội bất ngờ. Đèn mới tắt được vài phút thì lại nghe đạn nổ, đạn đỏ lừ ở phía Nam. Chiến tranh là chuyện bất ngờ, bao giờ cũng là chuyện bất ngờ. Nhưng lần này thì Hà Nội bất ngờ thật.  Tôi nhớ câu nói của người thanh niên lúc báo yên. “Nó xơi mất một tiếng 20 phút còn gì” .

Người Hà Nội quen làm việc theo giờ giấc, người Hà Nội đêm nay sẽ được biết một cuộc chiến tranh không giờ giấc, có thể nói là suốt đêm.

Tôi đi bộ từ Bờ Hồ về  cơ quan trong tiếng súng. Một chiều máy bay bay thật thấp, vụt qua; cái chết vụt qua may nó không chạm vào mình. Nhiều người chia nhau cảm giác may đó khi gặp lại nhau.

Những người cơ quan tôi từ nhiều phía mang về những tin khác nhau ở chi tiết. Nhưng giống nhau ở sự bất ngờ. Nghệ thuật vẫn len vào cuộc sống, nghệ thuật lại chung số phận trong chiến tranh: Đoàn ca múa TCCT hôm qua còn biểu diễn cả đêm cho chúng tôi xem, hôm nay phải ngưng lại. Tôi nghĩ đến Linh, một cô gái tôi quen. Có thể chăng, Linh là một cuộc đời trong nghệ thuật. Những diễn viên như Linh đêm nay lại phải đi khỏi Hà Nội. tôi nghĩ đến cái lúc họ vừa quệt nốt một vệt kem còn sót lại trên má, vừa nhìn cái heo hút bên đường. Những cặp người yêu nghĩ đến một điều gì vừa mất đi cùng Hà Nội. Những người xem cũng cảm thấy vừa mất đi một cái gì đó cùng đoàn văn công. Nhưng họ đi là phải. Đêm nay là một đêm báo động gần suốt đêm.

Chưa bao giờ Hà Nội lay động cửa nhà như vậy. Tôi nói lay động nghĩa đen. Bom ở đâu không biết nhưng cũng không phải là gần (chính bom gần, nghe tiếng bom, đón hơi bom rất nhỏ) Nhưng sao vẫn lay động.

Rồi cả những bức ảnh trên tường nhà chị tôi, rơi rụng cả những kỷ niệm.

Và tí nữa rơi rụng cả cái đồng hồ, rơi rụng cả thời gian.

Và ở khu vực Láng Hạ. đã rơi rụng cả một cái gì của không gian và thời gian, rơi rụng những kiếp người. Chính người, tất nhiên là cùng chết theo những gì thân thiết nhất của mỗi kiếp người. Mái nhà ấm gia đình, những vật dụng gia đình.

Một đài nước ngoài nhắc lại tin của một người Hà Nội: trong mưa, lửa vẫn cháy. Tôi vẫn chui rúc trong sợ hãi, ngủ vùi của và trong liều lĩnh- cũng chẳng cần biết và không thể biết được những gì đã xảy ra chung quanh mình.

Chỉ biết rằng đêm qua, cả Hà Nội thức. Một đêm kinh khủng của 8 năm nay từ hồi chiến tranh phá hoại, 18 năm nay, từ hồi hòa bình, và có thể năm nay, từ hồi toàn quốc kháng chiến.

Buổi sáng mai, trở dậy, đã nghe đài Hà Nội veo vẻo. Quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược.  tiến đến đánh thắng hoàn toàn Ông Châu cười khảy: Những gì đêm qua phòng báo hiệu gì cho điểm đó.

Cả Hà Nội, từ trên xuống dưới, đã đứng trước một chuyện không ngờ. Fim Xin uê mới chiếu trong phạm vi hẹp trở lại từ hôm 18-12, báo động trong lúc các ông cốp nhất đang duyệt văn công. Những người khác cũng vậy. Những gì bi quan nhất đã đến với tôi. Có lúc tôi tưởng như bi quan tuyệt vọng.

Tôi đã ở những vùng bị ném bom. Nhưng không đâu tôi cảm thấy sức tàn phá man rợ như ở đây. và thách thức như ở đây, ở một thành phố. Tôi nhớ những lần tôi ở trong vòng bom. Lần này chỉ ở ngoài, sao tôi cũng sợ. Tôi cảm thấy như ai đó đang đạp vào đầu mình. Tôi cảm thấy như tôi đang cùng với một đoàn người nào dó bị vay. Tôi nớ tới sự làm nhục, kẻ yếu bị kẻ mạnh làm nhục. Ở Thái Bình, máy bay địch đã từng bay rạt nóc nhà suốt đêm, để dọa đàn bà và con trẻ. Rất có thể, ở đây, chúng tôi cũng bị làm nhục. Đã có lệnh là phải sơ tán trước 4 giờ sáng. Biết đâu, địch sẽ đánh suốt từ giờ đến sáng, và không ra được nữa.

(Hôm sau, những người ở xa Hà Nội nói rằng: ban đêm, tưởng là Hà Nội bị đánh vụn. Tưởng người ở trong Hà Nội đã chết, không còn ai ra được nữa)

Sự bi quan đã đi đến tột cùng trong mỗi người. Tại sao? Chúng tôi không còn chỗ dựa. Hà Nội vẫn là chỗ dựa về mặt tinh thần, đã bị sụp đổ. Chúng tôi cảm thấy mình cô đơn: mọi khi bao giờ cũng cảm thấy còn có một nơi nào đó đang chiến thắng.

Nay thì nơi đó không còn nữa.

Vì sao, vì sao? Cũng không hiểu được nữa.

Lấy một người dân bình thường để nói tiếng vọng của thời đại vào họ. Một người như bà chị tôi, chị nói:

- Người ta bảo ông Thọ đi thì mừng, ông Thọ về là mang bom mang đạn về theo thôi. Ở bên kia, ông ấy đập bàn đập ghế với nó, thì bên này mình khổ.

Chủ quán: Cảnh giác. Tôi lại chợt nhớ tới tiếng nói của một thứ người tuyên huấn, cứ lên gân lên guốc. Và bài học của người ta: phải cảnh giác, chớ chủ quan khinh địch.

Nguyễn Minh Châu: Đến Hà Nội còn mất cảnh giác, thì trên thế giới này đâu không mất cảnh giác nữa?

Lại một lần nữa, tôi thấy rằng: cả những người bi quan nhất cũng không bi quan bằng thực tế. Thực tế đáng bi quan hơn nhiều. Lâu nay, có ai trong chúng tôi tưởng tới việc Mỹ đánh lại miền Bắc.

Ngày 19/12, tôi ra đi trong không khí chiến tranh sôi động hẳn lên. Người đạp xe đạp nhoay nhoáy trên đường. Xe quân sự, loại xe to, cao kềnh càng, chở  lính ngồi chật ở trên, lao về các trận đại Hà Nội. Những tên lửa để dọc đường bây giờ được kéo về trên xe, chiếc xe to lớn kéo nó đi cùng ngoăn ngoắt rất nhanh. Dễ chiếc xe cán phải người rồi cũng thôi. Bây giờ, người ta đang phải vội.

Tôi nhớ tới Hà Nội tôi vừa ra đi, Hà Nội trong buổi sáng, tôi trở dây: không chí chiến chính trong buổi sáng nay rõ nhất là ở tiếng nổ của một kho đạn gần đấy. Tiếng nổ không to, nhưng cứ cầm canh đều đặn như một thứ nhắc nhở mọi người về một thực té. Cái thực tế này, mọi người đã biết, nhưng vẫn là ghê sợ khi thấy nó cứ rung lên bần bật trước mặt như vậy. Ôi, chiến tranh! Ôi chiến tranh!

Phụ lục 18/12 7g tôi, Nhà trắng còn tuyên tố cải chính đánh ra ngoài vĩ tuyến 20. Nhưng 8 g thì Hà Nội báo động. Nh đã ra lịch đánh lại "cho đến khi có giải pháp" Giải thích: Người ta không thể lợi dụng hòa đàm để chuẩn bị một cuộc chiến đấu khác. Không thể để cho miền Bắc yên trong khi chiến tranh ở cả miền Nam.

- Những ngày 18/12, 19/12 Mỹ huy động 500 máy bay, và 100 B52 đánh miền Bắc. Giá 1 B52,3 triệu đô la. Giá F 111 còn đắt hơn 1 B52.

- Mỹ dùng 1 tỷ đô la để mua 20 vạn cán bộ ở sông Cửu Long (giết, hủ hóa...)

- 1 ngày Mỹ chi cho chiến tranh Việt Nam 36.633,64 đô la cho chiến tranh Việt Nam

- ở ngoại thành Hà Nội hơn 100 xã, 90 xã bị đánh

20/12

 Qua đi 2 đêm liền, tiếng B52 ù ù trên trời như tiếng cối xay. Lại có thể quen chăng?

Cái gốc của tình hình, bây giờ biết hỏi ở đâu? Có nhiều chuyện đúng là phải hỏi từ gốc từ sự phân tích những vấn đề lớn. Là một người bình thường, tôi tạm vẽ ra như thế này có đúng: Chúng ta đã nhìn nhận miền Nam như tình thế hồi kháng chiến. Chúng ta, trên nết lớn, vẫn dùng lối đưa quân vào, vận động quần chúng như vậy. Cho đến Mậu Thân. Từ Mậu Thân tình hình đã khác. Chiến tranh hóa thành một cuộc viễn chinh miền Bắc vào miền Nam. Nói dân miền Nam theo nó không đúng. Nhưng nó đã mặc kệ họ đến không gỡ ra được. Và nó đổ vào tiền  của xây dựng. Một dấu hiệu thất bại của ta là Quảng Trị. Một nước nông nghiệp, không thể nuôi một đạo quân viễn chinh, dù là viễn chinh ở một phần đất nước của mình. Bây giờ, thì hòa đàm mới thực sự có ý nghĩa. Hòa đàm trước với  hy vọng đòi để đỡ phải đánh mà vẫn được 'Anh biết điều anh nên chạy trước. Tôi đòi như thế này cơ" Hòa đàm bây giờ, với ý nghĩa: Mở cho mình một lối thoát. Thôi, việc trước mắt đã chịu, bây giờ tạm nhận lấy một con đường yên. Miễn là với điều kiện: giữ lấy khả năng gây biến động lâu dài, tìm cách đi đến mục đích về lâu về dài.

Nhưng lại gặp phải một thằng địch quá quắt: Nó khôn ngoan, nó thừa biết ý định lâu dài của mình. Nó tìm mọi cách chẹn cái xu thế đó. Một nền hòa bình lâu dài. Đáng là nó đã nhậy cảm thấy chuyện đó. Vì theo lý thuyết mình một lý thuyết đúng thôi: Tất nhiên phải dùng bạo lực quân sự mới có thể chiến thắng về mình. Đó là chuyện cốt tử.

Có phải trên thì ý  hiện nay, phía cách mạng đã không thắng trong hòa bình, cũng không thắng cả trong khả năng quân sự. Người ta chưa chịu rút cho mình bài học kinh nghiệm, đúng hơn là những ông trên không thể chấp nhận điều đó được.

Thế là mặc cả cũng không xong. Nó lại đánh mình. Y như nó phải dồn mình vào cái cửa thương lượng của nó vậy. Tùy thuộc vào sức chiến đấu, và sự chịu đựng của mình.

Là những người dân đen, chúng ta đều biết rất có thể là trên "không chịu ngay cái khí khái này nặng nề lắm. Nhưng điều đáng lo ngại hơn: Rồi sẽ ra sao. Một khả năng nhiều người đã tính tới: ngụy sẽ đảm nhiệm tất cả. Ngụy sẽ ném bom miền Bắc. Lúc bấy giờ, một cuộc nội chiến- sẽ lôi thôi lắm!

X: Tôi chỉ sợ các ông nhà mình nghe báo cáo sai lạc đi thôi. Báo cáo cấp dưới xưa nay đều muốn vừa lòng cấp trên. Cấp trên cũng chỉ thích nghe những điều mình đã định kế hoạch. Thế là khéo thậm thụt, đánh một mùa khô nữa khốn nạn, chính là chiến tranh thì ............công tác tư tưởng cứ phải tiến lên thôi. Còn  như hòa bình, các ông ấy phải đối mặt với địch, lại phải đối mặt với dân. Người ta sẽ hỏi: Những cố gắng trong chiến tranh mang lại cho người ta những cái gì. Thế thì biết trả lời sao (Nguyễn Minh Châu: suy cho cùng, chiến tranh nó vẫn có cái đơn giản của nó. Hòa bình lúc nào nó cũng mang sẵn trong mình nhiều hiểm họa)

- Khốn nạn, vừa rồi, cứ tưởng là ràng buộc được nó rồi. Xuống dưới Hải Hưng, ở .........toàn nói chuyện kế hoạch hậu chiến chứ có nói chuyện gì đến hòa bình đâu? Nào là các ngoại giao đoàn- Nào là mình đánh nó trong kia, - Nào là thế giới phản đối. Đi đâu cũng nghe phổ biến: Hòa đàm tốt lắm. Nó chịu mình nhiều điểm cơ bản lắm. Thế mới chết.

- Ngay cả trong đàm phán nữa. Đúng là anh nhà quê chơi với thằng tư sản. Nó có nói mắt cho mấy câu cũng không biết. Lại tưởng là xỏ được nó, nào nó có cần gì? Lại nghe có chuyện bao nhiêu điểm, chính nó cũng rồi. Nó có rói khối nó ấy. Mình cứ lấy mình mà suy nó. Khốn nạn, ngay mình lừa các ông ấy cũng dễ nữa là. Đáng tuổi bố mình mà mình vẫn lừa. Như lần nào gặp ông SH, chỉ có ông Hữu Mai xin đọc bản tin, có phải là ông ấy không bằng lòng các anh đã học hết đường lối chính trị của Đảng ta chưa? Đường lối chẳng phải sâu xa mà các anh đi mãi không hết hay sao? Còn như bọn chúng tôi, cứ nói nào mình ghen với những anh em trẻ mới được đào tạo, thế là cấp trên bằng lòng. Lại còn sợ anh em bi quan nữa. Khốn khổ, toàn những thằng đập đầu không chết, cứ xoen xoét, xoen xoét...

Xuân Miễn: Phen này thì các ông lên hang đá Hòa Bình rồi, có điện có nước đầy đủ chứ gì. Chỉ có dân đen là khổ.

21/12

... Lần đầu tiên Hà Nội bị uy hiếp mạnh như vậy 19. ta giờ như cá nằm trên thớt. Con đường từ Từ Sơn về Y Viên nát như xe đạp không đi được nữa. Vứt ngổn ngang ra đường là bánh mì, thịt lợn, và có khi cả... thịt người Hà Nội nhiều người mất tích.

... Cũng lần đầu tiên, đài phát thanh Hà Nội bắt rất khó. Hệ thống chính trị đã bị đánh phá.

- Một cụ già nói: Đánh nhau lâu quá rồi. Khéo phải tìm người can. Bây giờ không có trung thần, ngự sử như cũ nữa.

22/12

Tính lại những nơi bị bom đánh.

Đêm 18/12 Đánh Láng Hạ (đài phát thanh, thông tin) Yên Viên, Lương Yên. Ngoài Hà Nội : ..........(sân bay) kép

Trưa 19/12 đánh Bạch Mai , trường ĐH Bách Khoa...

- Tối 19 đánh B52 Yên Viên

- Tối 20 trận địa từ An Dương đến Phúc Xá

- Trưa 21 đánh ga Hàng Cỏ, ga Giáp Bát, đại sứ quán Cu ba gần đấy.

- Tối 22 đánh lại Yên Viên, Gia Lâm, Đánh từ Vọng xuống Đuôi Cá.

Trưa 21/12 không biết đánh những hôm nào: Hỏng một phần nhà máy điện Yên Phụ. Tàu điện ngổn ngang không chạy được. Có thời gian mất nước.

Xuân Sách: Nó đã nổi khùng lên rồi. Thế này tức là nó sẽ đánh đến cùng. Đánh thế cũng là hạ sách, cũng là mất nhân tâm. Nhưng như thế, lại phải làm bằng được, làm cho xong đi.

Những gì đã xảy ra với mỗi người dân ở cạnh những mục tiêu bị đánh, những mục tiêu quân sự- ai mà biết được: Đang đêm, bom ù ù trên đầu. Tường đổ, nhà sập, vợ chồng cha con chúi xuống hầm. Ngẩng lên, không còn là nhà mình nữa. Không còn hàng xóm, ở An Dương người chết, không đủ quan tài, nhiều người phải  bó bằng ni lông.

Những gì người ta tưởng thiêng liêng nhất cũng đã bị đánh: ga Hàng Cỏ (ga Quốc tế)

Những gì ở rất xa, chỉ khiến người ta sợ bóng sợ vía, thì nay đã đến: B52.

Còn có thể nghĩ gì nữa. Trong đêm báo động, tôi bảo. Thấy rất rợn. Mai Ngữ: Không sợ nhưng chỉ chán .Ông Vũ Cao: Thấy nó hơi ra xoét, hơi phi lý và hơi.....................Có lẽ vậy. Mai Ngữ: Có con gà định ăn chờ hòa bình, bây giờ sơ tán, làm thịt luôn- Thịt cứ đắng ngắt.

Đã gọi chiến tranh là không có bờ bến. Là một sự phi lý. Tại sao tôi vẫn mong có một cái gì đó giới hạn. Và mỗi lần, tôi lại thấy như lần đầu, hiểu được chiến tranh!

Hình như có những người không hiểu chiến tranh, dù là xã hội mãi ra Chiến tranh......Bây giờ họ vẫn đủ phương tiện làm việc. Báo Mỹ: Phải mang Chiến tranh đến châu thổ sông Hồng để cho các..........Hà Nội biết chiến tranh là như thế nào?

Có thật là như thế. Một người dân: "Bây giờ đưa con cho Đảng và Chính phủ thì cũng như trong truyện  Thạch Sanh nộp con cho Mãng xà vương rồi còn gì?

Rút cuộc, người ta lại bàn tới chuyện ấy, chuyện những những người gieo rắc chiến tranh. Có phải vì mải chứng minh cho một lý thuyết, một chủ nghĩa? Có phải vì muốn làm nốt cái sự nghiệp  vốn đã vẻ vang của mình. Và luôn luôn là nhân danh nhân dân, nhân danh dân tộc. Lúc chúng tôi đứng ở cái hầm sau nhà tạp chí hầm còn là loại khá so với hầm của gia đình tôi, tôi nhớ tới cái hầm xây mất 1000, mất hàng vạn. Ông Mạn bảo: hầm thế thì đánh đến già.

Lúc chúng tôi đi xe đạp đạp trên đường, tôi nhìn những chiếc ô tô Von ga nối đuôi.

Nhưng mà đó còn là tiểu tiết. Còn chủ nghĩa ư? Biết làm sao nói được. Biết là phải, nhưng có làm được đâu. Tôi nhớ một ý nói về ông Mai: ông ta đã nhân danh sự sung sướng, lẽ phải, mà gây ra nhiều cuộc chém giết nhất trong lịch sử. Đúng thế chăng? Vì luôn luôn, ở Hà Nội, tôi còn nhớ đến Sài Gòn. Tôi nhớ tới cảnh thất tán của những gia đình ở Quảng Trị một người dân: chiến tranh tưởng ngày một ngày hai thuyên giảm lại năng thêm ra. Bên nào cũng muốn chứng minh cho ý chí của mình được

Phiêu lưu? Nhưng hơn thế nữa. Vì nhân đạo. Người ta đang có lý thuyết về 3 nền văn minh. Nền văn minh Âu Lạc (trống đồng Đông Sơn?) Nền văn minh Đại Việt (đánh thắng Nam Hán, Tống, và đánh quân Nguyên). Và bây giờ là nền văn minh thứ ba. Chao ôi! ảo tưởng.

25/12

 Bom đánh đúng phần nhà chính ga Hàng Cỏ. Người đứng xem, sau bốn ngày, còn đông. Những khẩu hiệu để bên cạnh ga đỏ vàng một cách lạc lõng.

Một khoảng trống nứt ra ở cái nơi mà hôm qua nguyên lành. Một khoảng trống nứt ra, lạc lõng. Ở đó, hôm qua, là một khung nhà. Hôm nay, đưa mắt nhìn lên, không thấy cái khung nhà ấy nữa. Hôm nay, là những đường viên lởm chởm, của một cái gì rút ra, không thành hình gì cả.

Tôi đến khu tập thể ngõ LTK. Người đang bới đồ đạc, và bán vào mặt vào mày, như là vừa từ đống bom đi ra. Người ta làm dây chuyền chuyển gạch. Người ta mang vôi, đổ từ đống này sang đống kia. Một căn gác vặn vỏ đỗ đổ dở dang. Một người đàn ông đi với một người đàn bà. người đàn bà ăn mặc kiểu Hà Nội. người đàn ông áo bộ đội, mũ giải phóng, cầm cái gậy, như người ta thường nói, chiếc gậy Trường Sơn. Họ đi từ căn gác hai đang vặn vỏ để lần xuống.

Tiếng mấy cô học trò cấp 3

- Nhà cô Hằng đấy.

- Hết rồi còn gì.

- Còn bảo người đi hết

- Người đi nhưng đồ đạc thì còn. Đồ đạc mất hết. Khổ. Cô giáo có mang cái gì lành lặn đi đâu.

- Thì cũng như chúng mình, toàn mang quần áo rách.

Buổi sáng ........GS tôi xuống bệnh viện Bạch Mai. Dãy nhà lá bên kia đường tơi tả. Chính bên viện, căn nhà khoa tai mũi họng cũng sóng soài. Mặt đường từ cửa trở vào còn đầy bùn đất. Cái cửa sắt bị mâu rơi vặn vẹo, trở nên sắc nhọn. Tôi đứng áp vào cái cửa sắt nhìn. Bên trong, nơi gian nhà đổ có mấy người đứng một cái chiếu úp trên một cái gì đó. Lúc cái chiếu mở ra; mấy cái áo quan. Mấy bát cơm đơm có ngọn, trên có những nén hương. Nhưng mà người ta chưa đóng áo quan. Một lúc sau, thấy có người cất búa đi, cầm búa gõ vào áo quan. Nẹp những cái đinh cuối cùng vào đó.

Tôi đứng ở cái cửa thường trực. Những người đứng xem. Chỉ là số ít. Trong chốc lát, bao nhiêu người ra vào. Nhân viên đến hỏi địa điểm sơ tán. Con nhân viên đến chờ cha mẹ. Những người bộ đội đánh xe vào, một gã bộ đội nghênh ngênh đôi ủng.

Một ô tô chở công nhân đến thu dọn (nhiều người đã mặc áo mưa, mặc áo lao động, ngồi sắp hàng trên xe, bắt vào một việc quan trọng lắm)

Ở cái đất nước này, chết chóc nghe đã trở thành bình thường. Những ngày tôi về Hà Nội lần này, thấy nhiều vành khăn tang, nhiều người khóc chồng khóc con, mắt khóc sưng lên đi trên đường.  Mấy trăm người? Mấy nghìn người cho vừa? Không thể quen được...

Những nỗi khổ còn lại đổ lên vai những người sống, trong buổi chiều lễ giáng sinh, tôi thay ở khu vực An Dương là rõ hơn cả. Những nhà tập không gì thay thế được. Nhưng ở bãi An Dương, tôi đã thấy người ta đi trốn. Làm nhà, làm hầm ở giữa bãi cát. Ghếch cái bếp ra bên cạnh. Những xô nước đục ngầu một người mẹ còn trẻ giặt tã lót cho đứa con đầu lòng, phơi ra ngay trên những cây dâu bãi dâu ngoài sông.

Có một Hà Nội, Hà Nội dọc bờ sông. Hà Nội của lụt, là Hà Nội của giặc phá: tai nạn gì cũng làm cho khu bờ sông như người con nhà nghèo, như là bị bóc trần ra, không có chỗ dựa. Lần đầu tiên, khu An Dương bị bom-  Những mái nhà bạt tung lên, cát bị hất lên mái nhà- ở cái bãi cát chỗ ngã ba sông, trước khi đổ ra bãi giữa, tôi thấy một Hà Nội muốn lẫn đi trong cát. Chiến đấu, súng cũng vùi trong cát. Xe ô tô tải xe xích đùn một chỗ cuộn trong cát. Và tốp người bỏ nhà khênh những tấm ván ra làm trên cát. Trong buổi chiều mùa đông, đất trời ảm đạm, cây dâu xanh như lẫn đi, màu nước bạc cũng hóa xỉn đi trong cát. Thấy cuộc đời này vừa vô tận, vừa sinh sôi, lại vừa mong manh, mỗi kiếp người thật mong manh.

Tôi không cầm được nước mắt, khi thấy một đứa bé đi theo mẹ ra hầm. Em bé gái độ 3 - 4 tuổi, cái áo đông xuân cũ của người nhớn mặc trùm kín đít em cần cái chổi lúa vừa đi, vừa nói với mẹ. Con cầm chổi đi, như là con ra trường làm vệ sinh, mẹ nhỉ. Thế nghĩa là em còn nghĩ tới bao nhiêu điều tốt đẹp. Em còn nghĩ đến ngày em đi học

Buổi tối 25/12, chúng tôi đi vào khu phố Quan Thánh, Hàng Bún.

 Hàng Bún vắng, tối, sự vắng vẻ đáng yêu mọi ngày trở thành một sự gì ghê sợ. Tất cả các nhà đều đã bỏ đi hết. Tưởng nhiều nhà là cái nhà hoang, xộc vào, ở trong sẽ có ma. Chúng tôi không vào, chỉ ngước lên trời. Bầu trời Hà Nội trong các ngõ vắng thành những đường thẳng, bầu trời hình chữ nhật, hình vuông, một thứ bầu trời giữa các nhà 2 tầng, 3 thầng. Đã có chỗ chúng tôi thấy những bầu trời qua các mái ngói bị lật tung ra. Bầu trời thành từng ô, từng ô nó cũng bị xé rách.

Đi vào phố Cửa Bắc, chúng tôi đã đến gần nhà máy điện. Ban ngày, đã thấy hai ống khói vặn bẹo. Ban đêm, chúng tôi chứng kiến một dấu hiệu cái chết kinh khủng hơn: cái chết yên lặng. Cái nhà máy vốn ồn ào. Những tiếng tuyếc bin mọi khi, hôm nay như một nhà mồ. Tính bảo: Hinh như nó phát ra cả hơi lạnh nữa. Tính nhớ tới những cái bốt hồi kháng chiến chống Pháp. Đi qua đấy, mẹ bảo: qua đây phải im lặng không được ho. Không được khóc. Cái nhà máy điện ốm nhất thành phố, nóng nhất thành phố, hôm nay như vậy. Không thấy cả người lính CANDVT đứng gác mọi khi. Ở một vòm đá, như ở cái lỗ chào mào thò ra, còn ánh sáng. không biết ai còn ở trong đó.

Chúng tôi đã đi quanh nhà máy. Trở lại phố Hàng Bún, đi quành phố hàng Than. Đường phố Hà Nội dạo này trớ trêu: có quãng điện sáng y mọi ngày. Có quãng ngọn đèn chỉ là một chấm đỏ: y như những chấm hương. Và cả phố là một cái áo quan thật dài. Những liên tưởng của chúng tôi hơi tệ chăng. Nhưng chưa bao giờ Hà Nội biết đến chiến tranh kinh khủng như vậy ở phố Hồng Phúc đã thấy người ta đặt hầm ngay bên hè, đất đắp cao lên, như một thứ hầm ở thành phố. Nhìn xuống dưới hầm, một một đèn dầu, mấy mặt người nhóa nhòa trong hầm . Tính bảo: Như Quảng Trị.

Không hiểu sao, trong những ngày này, tôi lại nghĩ nhiều đến tình nghĩa. Nghĩ đến tình bạn. Tôi biết đến mọi người để mà biết rằng họ không việc gì trong những ngày bom đạn vừa qua. Tôi ngồi trong phòng các bạn im lặng. Không biết nói chuyện gì. Không dám cười, không dám nói xấu ai- như mọi khi vẫn làm. Chỉ ngồi đấy, nghĩ rằng có nhau. Có cái cuộc đời buồn bã này.

Trên con đường Yên Phụ, một đôi nam nữ đứng với nhau, điếu thuốc lá của người con trai đỏ lên trong đêm. Ở phố Hàng Than. Chúng tôi thấy một đám cưới. 7g 30 tối, đám cưới đã không còn khách nữa. Hai hàng ghế sạch bóng. Có lẽ người chẳng có mấy khách, đèn sáng, trên tường tấm vải đỏ dán chữ song hỉ thật trắng.

Hạnh phúc? Chưa chắc. Nhưng vẫn là hạnh phúc. Lúc này, người ta vẫn phải cưới nhau, vì cái hạnh phúc bao lâu nay chuẩn bị, bây giờ đã chín muồi, cuộc sống của cả đất nước trì trệ, nhưng cuộc sống của mỗi người vẫn là phải vận động, và đó là một bi kịch.

27/12

Khi một người đứng đắn nhất... cũng đã phải kêu, thì không phải chuyện thường

Xuân Miễn: Năm 72, ông ấy bị bao nhiêu chuyện bất ngờ. Nixon qua Trung quốc, Liên Xô nó làm được như thế, là một thứ bất ngờ. Đánh vào Quảng Trị, dân không nổi dậy - bất ngờ. Quân ngụy trụ vững- bất ngờ nữa. Cuối cùng, là việc nó đánh ra như thế này: Trong 1 năm, bị bao nhiêu chuyện bất ngờ thế: còn nói gì nữa.

VTh Ng kể ở trên một chuyến đò qua sông Hồng, dân chửi ông trên như Đ Hung: Nó chỉ sướng cái thân nó. Nó có hầm có hố cẩn thận rồi mà. Một người cán bộ nói lại. Người ta chửi cho, tưởng có thể vứt người kia xuống sông.

Nhưng vừa đại khái tuyên truyền là vậy một lần, ông Cục phó của chúng tôi đến bảo: Nó đánh B52 thế này là mình càng có dịp lập công. Còn trên đã dự kiến rồi, ta không chịu đi sơ tán, ta chết là tại ta.

Khốn khổ, lúc nào người ta  cũng nói là ta đã dự kiến rồi. Y như một người bị đánh hộc máu mũi nó với thằng khốn nạn nó đánh mình: Biết mà, biết mà, biết là mày sẽ đánh hộc máu mũi tao mà.

Nhiều cán bộ nói một cách vô liêm sỉ: Bây giờ nó chỉ còn có cách đánh Hà Nội là cùng chứ gì? Cứ dương dương tự đắc về một thứ thế cùng của nó như vậy.

... Người ta lại đang say sưa về B52. Coi đó là một dịp lập công mới- không ai nghĩ đến dân chết. Rất nhiều dân chết.

Có người nhớ tới chiến tranh thế giới thứ 2. Nhật hoàng vì thương dân- mới quyết định đầu hàng.

(Theo công bố trong tuần đầu Mỹ đã ném xuống một khối lượng bom bằng 2 lần số thuốc nổ quả bom ném ở Hirôsima)

Lại xoay sang tình hình chiến sự Đài bên kia công bố. Họ đòi 5.000 quân kiểm soát. Ta chỉ cho có 250, lại không có điện đài, phương tiện. Âm mưu: Để giữ quyền tiếp tục khống chế miền Nam.

- Ta nghĩ nó can lắm cơ. nghĩ rằng mình có quyền ràng buộc nó vào một hiệp nghị. Nghĩ rằng nó sẽ phải tôn trọng trong khi thực tế, nếu cần lúc nào nó cũng xé toang những cái đó.

- Bây giờ không thắng nổi nó lại còn tính chuyện thắng nó trong tương lai!

Và người ta mở rộng ra:"- Phen này ta vào Sài Gòn xem không một vụ chém giết kinh khủng chắc? rồi đưa dân Sài Gòn đi, chiếm nhà, có khi lại còn chiếm vợ con nữa. Ký hiếp ước ngày 26/1 mình không làm một cú tràn... ..............ấy à.

- Nghĩ cho cùng.........mấy chục năm nay, chỉ thấy phá chưa thấy xây gì. Hưng Yên, Nam Định, Phủ Lý ngày xưa lúc thị xã nhỏ đẹp lắm... Phá thành phố, phá đình chùa, phá cả những nền nếp cũ.

Mỗi ngày đài lại có những bình luận

- Tai họa Việt Nam cũng tựa tai họa của Ni ca ra goa.

- Kẻ thù của loài người là vô vọng.

- Chiến tranh hiện nay: chiến tranh tùy theo sự tức giận.

- E. Ken nơ đi: Người ta đã phải nghe quá nhiều lý do đã trở thành nhàm tai từ cả hai phía: ......chiến cũng như phản chiến.

Tối 26/12,  Mỹ ném bom dữ dội khu Khâm Thiên. Nhà lá dạt xuống.

Tối 27 1 B52 rơi Bách Thảo tối 28, ném Nhật Tân, Chèm...

Nhận định hội nghị một câu là xong rồi. Có một hồi đã có nhận định: Bây giờ sức mạnh của nó là không gì ngăn cản nổi.

Nhưng mà lại miệng khôn trôn dại, bây giờ lại vẫn im.

Thương nhất là dân: Hết đám này bới chưa xong, lại đến đám kia.

Nhị Ca: Biết cách làm ăn của mình rồi. Ngay thời thịnh trị, có mỗi cái máy mà toàn phu khuân tay, phu thì đói làm ăn ra gì, chỉ thấy toàn khẩu hiệu

Mỗi ngày của người ta bây giờ là như thế này. Sáng đến gặp nhau, bàn nhau: Hôm qua nghe ghê quá, nhất là mạn Hà Nội:" Trưa ra đứng đường, chờ xem có ai Hà Nội lên, hỏi tin tức. Tối, 6-7g ngồi nghe đài.

Nguyễn Khải: nghe nói bây giờ mình lại có lý luận về sức ép tối đa: Qua kỳ sức ép tối đa  này. Rồi mới tính được mọi chuyện. Bây giờ mà nó lui, thì lại bảo: Nó không thể chịu đựng được đòn phòng thủ của ta. Phương châm của ta: đánh tiêu diệt.

Nguyễn Minh Châu: Lúc cần thì ca ngợi Hà Nội ghê lắm. Lúc này thì hy sinh cả Hà Nội cũng sẵn sàng.