Hà Nội -KHÂM THIÊN 1973

 Hà Nội 1973 từ quyển II ( mặt A)

29/12/72 

( cũ ghi nhầm là 19/1/73)

 Gần như mỗi ngày, tôi ra Khâm Thiên lại thấy một khác. Y như một công trường:

 Nước dềnh lên trên lòng đường

Máy đứng, cái tay gàu xoay ngang xoay dọc.

Nhiều kíp thợ cùng làm việc. Những cô TNXP hay những cô phu hồ? Giờ nghỉ, các cô ngồi chật cửa hàng bún, bánh.

Những người thợ điện ngồi vắt vẻo trên cột điện kéo lại đường dây. Những người chữa điện trong các gia đình, cầm theo một đống công tơ.

Cả thành phố đều có việc.

Chúng tôi- những người viết- phần nào có lỗi trong việc người hôm qua bị đánh, và hôm nay, chúng tôi phải sửa chữa lại? Cả cái thành phố không thể vô can đối với sự kiện này.

Không một quả bom nào rơi trúng lòng đường Hà Nội.

Làn nào, đến Khâm Thiên, tôi cũng ra xem mặt sau của phố xá. Nơi đây, một cái hồ lớn, chứa nước cống của thành phố. (Hôm nọ, trong đêm, tiếng nước rơi xuống đá kêu tanh tanh)

ĐCT: trong hơi sợ khi những người dân như hai bên hồ, ra hồ rửa dáy (chị Anh Thơ viết hồi ký về chị Vân Đài.” Nhà chị Vân Đài gần Hồ Gươm, thường ra đó để giặt dũ “)

Có một Hà Nội ở sau các phố xá. Thường đi qua Hàng Bột, nhìn qua lối ngõ tôi vẫn cứ thấy một vệt rau màu xanh. Tôi biết có một Hà Nội bề mặt và Hà Nội sau lưng cái bề mặt ấy, một Hà Nội các xóm nghèo.

Nguyễn Minh Châu: Không biết đây là mở đầu, hay là kết thúc của cái thành phố nữa.

Thành phố chúng ta nghèo... như một niềm chung thuỷ, một cách sống nhũn nhặn, một triết lý bám vào cuộc sống mà sống.

Những mảnh đất  bị bom được san lại. cố sống cố chết, người ta kiếm được ít cọc đong quanh nền . Người ta dựng tạm lên một túp lều Hà Nội mà lên lại nhà cửa của mình thì lạ lắm. Tôi đã thấy những túp lều chụp ni lông. Những mái gác phủ bạt. Những cái nhà, cả mái, cả cái gọi là tường, đều quây bằng một thứ bao tải muối.

Nhưng mà cốt sao được một cái nhà. Vì trong khi đó, tết vẫn đến, cái tết tưởng tuần tự, mà êm đẹp và đầy hy vọng. Tôi đã thấy một mái nhà bị hơi bom làm sụt một góc, người ta dựng tạm nhà cửa lên. Đó là một hiệu may, những miếng vải nằm một xếp dài trên bàn, một cô gái vào  thử áo vinilon trông khá diện, cô chủ hiệu trông cũng nhẹ nhõm. Tôi hiểu: người ta phải làm thế để kiếm lấy một cái tết. Công việc làm ăn kéo đi... Rồi hôm mùng một tết, mới thấy người ta ngồi, người ta khóc vì những mòn mỏi của kiếp người, về việc góp và tan làm và nghỉ,  hy vọng và vô vọng- tất cả những cái đó dường như vô nghĩa, mà dường như rất có nghĩa.

Nhưng mà thực ra ở cuộc đời, cái chuyện đó, rối lắm.

Chiến tranh đến một thành phố, nghĩa là gạch, gạch đổ, bới gạch, bới vôi. Những đống gạch lớn, tấp vào nhau, nó không như đất. Người ta còn phải dỡ từng viên gạch lên. Ngồi cạo cạo cho hết vôi. Rồi lại chồng gạch đống lại, gạch tạm làm tường.

Gạch là những gì cố định của một thành phố.

Chẳng phải hôm nọ, cậu Trung nói: Nó sẽ đánh đến không còn một viên gạch nguyên là gì.

Đến khu Khâm Thiên bây giờ, tôi thấy đều đều một tiếng lạch cạch. Tiếng của những con dao gõ vào gạch. Tiếng của thời gian. Một thứ nhịp điệu rất Việt Nam, tôi biết. Nhưng nhà cửa này, nhiều lần, tôi tưởng như nhà cửa của những người tị nạn bên Arập. Một triết lý về sự sống: chịu đựng. Và trong đó sẽ nảy sinh sự sống.

Sao mà tôi quên được những em bé ở Khâm Thiên, tôi nhớ những em bé đi nhặt rác. Đất Khâm Thiên xưa nay vốn là bãi rác. Những đứa trẻ mà chúng ta hay tuyên truyền là yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sạch sẽ ngoan ngoãn- những đứa trẻ ấy đang đi nhặt rác. Con gái cũng quần phăng, giầy ba ta cho gọn ghẽ. Mỗi đứa cắp một cái rá, tay cầm một cái que bới. Bọn chúng quây lại đông nhất chung quanh một cái xe ủi. Mỗi lần xe chạy qua một đống đất, ủi đi một lớp đất, sau xe, lại phơi ra một lớp đất mới, trong đó lẫn cả mọi thứ vào trong gạch vụn. Bây giờ thì thứ gì cũng đã quý lắm rồi.

Một lần khác, tôi  không rơi mắt trước cảnh một em bé khác. Em chỉ độ 4, 5 tuổi. Em ngồi trên một đống gạch. Trong khi mọi người ưu tư lo lắng, em còn làm việc gì khác ngoài ngồi nghịch? Những cục vôi trắng bay vẩn lên trong buổi chiều. Em nghịch gạch vụn...  tôi  vụt nghĩ một lần nào đó, sẽ được đọc một bài viết trong đó một thanh niên kể tuổi nhỏ anh ta là những ngày chạy theo xe rác trên những hố bom phố Khâm Thiên.

Những ý nghĩ gì nảy ra trong tôi như một thanh niên Hà Nội trong lúc này?

Khâm Thiên

- Tối đầu tiên (cô Cư) Tiếng vịt. Những người dân chạy (Xuân Trình)

Nhật Minh: Người nằm, đất để ở đầu

- 30/12

(đi với Tính)

Chiều : nhà anh Hồng đốt sách dọn nhà.

Một người đàn ông mang xe đạp.

Những hàng cây cụt ngọn

Những đống gạch đổ ra đường

Cái âm khí của những ngày đầu tiên, thể hiện ở những nét mặt người. Người dân Hà Nội mất đi cái vẻ ranh mãnh bình thường. Chỉ còn tập trung vào một việc nào đó.

2/1

Ngõ chợ ngổn ngang. Đường xe đạp vồng lên xuống

- Người ra vào rất đông ở ngõ chợ. Những người quấn khăng tang nhặt nhạnh lại đồ lề

- Những dòng chữ trên tường:

Anh X nhà an toàn cả. Anh có về, tìm đến...

Người ta đổ các thứ ở nhà ra đường cái- đường vồng cao lên.

- Một người đàn ông chửi: Toàn một lũ đi xem cả. Nhà người ta còn bận, ai dểnh dang như chúng nó.

- Ngoài phố, vôi gạch đổ, cao đến mái nhà.

- Xe ủi làm việc tay gầu ngoạm vào đất, đổ ra nhiều người đứng xem . Một người nào đó kêu ầm lên: Thôi, có người rồi, thối quá...

Nhiều người Hà Nội gặp nhau ở Khâm Thiên. Mỗi người Hà Nội tìm thấy một ý nghĩa ở Khâm Thiên.

- Cũng như tất cả các khu phố khác của Hà Nội, Khâm Thiên mang trong mình nhiều người, nhiều nghề nghiệp

- Hình như ý nghĩa Khâm Thiên là ở chỗ này. Lâu nay, Hà Nội đã đóng góp vào cuộc chiến đấu. Nhưng đôi lúc, chúng ta tưởng rằng Hà Nội vô can, Hà Nội không dự gì vào cuộc chiến đấu này cả.

Chính những nghèo nàn, vất vả của chúng ta hôm nay, đã là dấu tích chứng tỏ Hà Nội không vô can gì cả.

Ngừng tay gầu lại

Tối 13/1

 Người công nhân kể chuyện chữa lại cổng .Ngõ chợ đã dọn sạch. Một người chạy từ ngoài đường vào hỏi: Anh ơi cho hỏi số nhà 15 có việc gì không.

Một người xích lô: Kìa ở chỗ kia, đang thòi ra cái trán.

14/1

Người Khâm Thiên thăm nhau, một ở nghĩa trang.

Chiều 19/1

 Những gian nhà xếp gạch chồng thành tường

23/1

Cuộc sống đã vào hàng lối. Cho đến cả những mảnh giả rách cũng được xếp vào một chỗ. Một đống khác: một vạt lông gà.

Một cây chuối còn sót lại.

25/1

Em bé đội lông gà, dẻ rách cầm tờ báo xuân đọc. Một em bé nói với một em bé khác. Chị còn được bố. Em mất cả mẹ, mất cả bố.

- Cuộc tìm bới những nhà cũ, chỉ kết thúc, khi người ta tìm thấy nền.

Thu dọn vôi gạch thế nào, cuối cùng cũng phải làm trơ ra cái nền.

Như là tất cả được xem xét lại. Đồ  lề mỗi nhà được đánh giá lại. Lúc này, người ta mới hiểu người ta có những thứ gì.

- Cho đến việc lấp hố bom, cũng chỉ hoàn thành, khi người ta đủ đất san thành nền.

Ở trên cái nền đất phố Khâm Thiên, tôi lại thấy lật ra cái hầm cá nhân. Có lẽ chỉ có cái hầm là cái gì ở sâu hơn hết trong mỗi nền nhà.

Những buổi chiều, mặt đất như dịu lại trong công việc. Buổi chiều là thời gian của gia đình, của những người di làm đủ mọi nơi ngồi quanh mâm. Buổi chiều là thời gian của ngơi nghỉ.

Và cuộc sống Hà Nội còn nhân lên gấp đôi trong những buổi tổi. Nếu như buổi tối mà vắng vẻ, thì còn gì là Hà Nội nữa.

Cuộc chiến tranh ở thành phố bao giờ cũng là một cuộc chiến tranh toàn thể. Không ai có thể vô can trong đó.

- Đến với mỗi gia đình, cuộc chiến tranh là sự vắng mặt của người đi xa.

Phút tần ngần của tôi, khi đứng trước đống đồ đạc. Tôi không muốn đi sơ tán. Tôi không muốn mất mát gì cả.

Từ nay, ta có Khâm Thiên như một cái gì đó của Hà Nội. Mỗi lần, có chuyện gì đấy, chúng ta lại nghĩ tới Khâm Thiên.

Chiến tranh đến với thành phố là phải ngưng lại.

27/1

 Đến những đọt dừa non cũng đã nảy trên những cây dừa trơ trụi của phố Khâm Thiên.Nhưng nhiều mái nhà xô ngói, thì vẫn chưa được lợp lại.

Trò chơi của nhiều em bé: nhiều trẻ con học sinh hoạt công cộng , thứ sinh hoạt công cộng rộng rãi nhất, trong lời báo máy bay: Đồng bào chú ý, tây bắc Hà Nội...

Tiếng báo động đã tập họp cả thành phố. Không có sinh hoạt công cộng nào có sức tập hợp thành phố, như tiếng còi báo động, và sau đó, còi báo yên.

Giao Khâm Thiên ngày 27/12 : Người nằm đầy, như một tàu lá chuối. Mùi hương thắp lên ghê quá. Đến nỗi về sau, mỗi lần ở nhà thắp hương, tôi vẫn hơi sợ.

Khâm Thiên chứng tỏ một sức hồi sinh của Hà Nội một cách hồi sinh của một thành phố nghèo.

Có sức sống của những thành phố giàu và sức sống của những thành phố nghèo. Những thành phố nghèo bao giờ cũng tự chứng tỏ như là nó không chết.

Nó cũng sinh sôi, ở đâu, con người ta biểu hiện ra ở trí tuệ- ở đây là sự sinh sôi.

Nó làm dáng theo cách nghèo của mình. Những người thanh niên mốt nhất là những người thanh niên nghèo.

- Có một lúc nào đó, tôi nghĩ về một cái gì đó, như là nhịp điệu của Hà Nội.

Tôi nghĩ đến những phố xá như Hàng Buồm, người đứng đầy trên đường phố, đường phố bẩn thỉu, người đứng nhênh nhang như là ở nhà, người đi lúc nhúc đến nỗi, giá có thể đạp lên đầu nhau, cũng vẫn tiếp tục đi được.

Tôi nghĩ đến cái nhịp điệu của xe bò. Xe bò qua phố Lý Nam Đế chúng tôi sớm chiều, cái tiếng móng gõ trên đường nhựa không dứt trong thời gian, và nhìn ra, dòng xe không dứt trong đường phố không gian.

Gì thì không có, nhưng cái nhiều thì ở Việt Nam này quá rõ. Nhiều người, nhiều việc, lấy tất cả những cái đó, để thay cho tiến bộ, trí tuệ, Khoa học và kỹ thuật.

... Và tất cả những cái đó làm nên nhịp điệu của Hà Nội. Nhịp điệu của xe đạp lép nhép đạp trên bùn. Nhịp điệu của tàu điện.

Khâm Thiên

- Cột điện nghiêng đi, ở trên đèn vẫn sáng.

- Những mầm xanh trên những hàng cây bị long gốc

- Cống nuớc chảy, đã xây xong. Một vòi nước mới bắc. Những người đi gánh nước, xếp hàng một dãy dài.

- Một đài kỷ niệm mới lập. Triển lãm. Trẻ con nhìn ảnh nhận mặt. Kìa, bà cả- Kìa anh tư

(ảnh gạch ngói còn ngổn ngang trên đường.

Khôi phục nghĩa là san, dồn lại những gì phá phách của chiến tranh. Nhưng còn những tình cảm, làm sao mà san dồn cho được.

Khâm Thiên ngày tết

Những người trong gia đình, ngồi dựa lưng vào những bức tường gạch kê, trò chuyện.

Một cái, khẩu hiệu trên tường: Không có gì quý hơn độc lập tự do

(Có lẽ do người ta ẩn đến nhét vào) ánh đèn rực rỡ một cách đáng sợ

- Những mềm nhà gác nghiên đi, ở dưới nhà người ta vẫn bày biện đủ thứ ảnh, khẩu hiệu.

Đến 29 tết, tôi còn thấy người ta tay dao, tay thước, xây tạm nhà cửa.

Cái định nghĩa về nhà cũng giống như định nghĩa về mỗi con người chúng ta hôm nay: chắp vá, tạm bợ, chỉ cốt có một cái gì cơ bản nhất, ngoài ra thì không có gì nữa. Ví như người: biết ăn uống, nói năng, biết làm theo ý định người khác. Còn như nhà một chỗ trú nắng, trú mưa. Thế thôi.

Ở giữa phố, có một đài kỷ niệm: một cái giá gỗ cao hình cong, (Nghiêm Đa Văn như một cái sừng) được dựng lên

Vợ chồng nhà văn cãi nhau: người ta lúc thì gọi la bia căm thù, lúc thì gọi là đài chiến thắng. Người đến xem  để xe đạp một hàng dọc đường, như vào một cửa hiệu.

Tôi nghĩ tới cái gia đình sống bên cạnh đó, mọi người dòm hành vào.

11/2

Ở đường Phan Đình Phùng, các gia đình ra nậy hố cá nhân lên, không biết để làm gì. Tôi chợt nhận ra thường người ta nêm các hố rất chặt. bằng những gạch củ đậu.

Có lẽ một chủ đề mà văn học đáng nhẽ có thể làm được là: chiến tranh đến với tất cả các gia đình, chiến tranh đến với tất cả các phần việc.