1973

 Cuốn III

1973

2/3/73

Những lo ngại mà tôi cảm thấy ngay từ lúc mới nghe tin hoà bình hình như là có thực. Đây là những ngày quá độ (Nguyễn Minh Châu: lúc này là cứ phải đi chậm lại). Và quả thật, dỏng tai nghe, về phía nào, cũng thấy có những tiếng động. Người ta mở ra ư? Có mở đấy.

Hân: Ông Lê Duẩn nói chuyện ở Trung ương Đoàn bảo : Sẽ tăng cường cán bộ phụ trách dưới 30 tuổi. Sẽ xoá bỏ cái ách lâu nay của công tác cán bộ: vấn đề liên quan. Sẽ đánh giá con người trên 2 tiêu chuẩn: tài năng và nhân cách

...

Nhưng ngay đấy, cũng đã có những lời răn đe: và thế là có những bi kịch.

Có tin: Nhà nước cho mỗi người vay 500đ .Để mua hàng. Phải mua bằng hàng. Báo Nhân Dân đăng tin cẩn thận. Nhưng về Hà Nội, lập tức có tin ngược lại. Đó là do một ông Vụ trưởng nào đó nói ra vậy. Ông Lê Duẩn trị ngay: cái này để hỏi anh Đồng xem, anh lấy là Thủ tướng. Ông Đồng: không, không biết.

 Nhị Ca: Thôi phen này, ông Thứ trưởng kia hết ngóc đầu dậy.

Còn biết bao nhiêu chuyện trong nội cung theo kiểu như vậy? Thì trước sau, có lẽ cũng sẽ có những thay đổi. Nhưng điều đó phải bắt đầu từ trên kia. Trứng khôn hơn vịt là không được. Cái mối quan hệ trên dưới, cá nhân, quần chúng lãnh tụ, những cái đó  không được quy định thành văn bản, nhưng anh phải hiểu.

Trong khi đó, thì tình hình thời sự vẫn cứ là nhộn nhạo. Ngừng bắn, vi phạm, mình vi phạm, nó vi phạm, hữu khuynh, tả khuynh -- những chuyện mà quả thực, không ai muốn phải nghe nữa, trong những ngày này.

Những sĩ quan của ta vào trong kia công tác, bị đánh, bị hành hạ. Báo chí làm um cả lên. Ông Thiếu tướng ôm hôn viên thiếu uý. Nhưng lại thì thào với nhau: Không, mình làm thế thôi, không việc gì cả.

Đợt trao trả tù binh Mỹ đầu tiên trót lọt. Mọi người đi xem về bảo: Mình cũng tuyệt lắm, không tuyên truyền gì cả, không phải nói gì cả -- Khi mà Việt Nam với Hoa Kỳ định không đánh nhau nữa, thì mọi chuyện xong thôi.

Rồi có tin mọi chuyện còn khó. Ngừng trả tù binh.

Rồi lại trả lại tù binh. Không một lời giải thích chính thức nào cả.

... Tôi chỉ nghĩ: cứ như mình, chắc chả có chuyện gì. Chả có những bụi bẩn đường phố, những người bán hàng cửa quyền, những chuyến tàu chậm giờ, những sự sinh sôi vô tội vạ. Bởi đã không có chiến tranh...

Còn tương lai ở trong kia ra sao? Một vấn đề phân vân quá. Đất nước ta được bao nhiêu? Dân bao nhiêu? Khó hiểu. Chỉ biết trước mắt đang lấy người đi. Bởi theo lý luận, tức là phải xây dựng trong kia thành một vùng độc lập. Nhưng lấy đâu ra người. Đời sống biến chuyển, không thể nhìn mọi chuyện.

Nguyễn Khải: Tôi cũng không ngờ ông ấy lôi mình đi. Đến ông Chính Hữu cũng bất ngờ .Chỉ hy vọng vào lần đầu vào, còn có cái danh nghĩa TCCT- với lại đi đông-

Từ nay về sau, ai vào, 1-2 người rồi là mất hút.

 Ở ngoài, toàn trốn cả. Càng cánh miền Nam càng trốn. Họ biết ông Bắc vào thì còn ra. Chứ họ vào thì là ở lại lâu rồi. Mà có việc gì cho họ làm. Cuộc đời của họ sắp hết rồi. Rồi người ta nói nhiều về những điều kinh khủng: óc thiển cận, và đầu óc địa phương của các ông chỉ huy trong ấy. Sự mất đoàn kết Bắc-Nam.

... Trời ơi, tất cả những chuyện này bắt nguồn từ đâu? Sao lại có đủ thứ ai cũng biết mà không ai nói với ai : những cánh rừng không dân, những lớp người vào, vò xé, giằng giật. Những đoàn người đi- và có thể sau này phải kể, là những sự thất bại, những đau đớn quằn quại, có một cách nào khác không.

Thật ra, vấn đề còn nằm ở chính ngoài này nữa. Tôi nhìn quanh mình, những lớp người già cỗi; đám trẻ vô học; bao nhiêu người thân tàn ma dại, không có khả năng. Đời sống chó sói với nhau, giả dối đối với nhau. Tất cả những cái đó là từ đâu đến? Tại sao chúng ta lại tự ràng buộc với nhau, theo kiểu như vậy?

Nhàn: Không biết mọi thứ bắt đầu như thế nào?

Khải: Nó bắt đầu như mọi người đã bắt đầu, chứ còn thế nào nữa? Ví dụ bây giờ ông ấy bắt sáng tác tập thể. Ví dụ bây giờ , ông ấy muốn tất cả sách của các nhà văn quân đội đều phải in ở Nxb Quân đội. Rồi có gì thì ta sẽ góp ý kiến lại với nhau. Ai bảo rằng chuyện đó không có khả năng xảy ra?

Khi một đất nước được tổ chức theo kiểu đánh giặc, thì nó  không dùng  được vào việc gì khác.

4/3

 Tôi biết làm sao để sống một cách mà tôi cho là đáng sống. Cái cách sống ấy quả là quá khó khăn trong giai đoạn hiện nay. Tôi đọc sách, và yêu những cuộc sống cũ, có cái nhịp điệu đều đặn của nó. Tôi bây giờ không sống được trong những điều điện ấy. Tôi muốn làm bao nhiêu thứ, đến nỗi không yên tâm làm bất cứ việc gì. Tôi muốn đọc những sách hay, nhưng chung quanh tôi, người ta viết quá nhiều những sách dở.

 Cuộc sống thật kinh khủng quá, lúc nào tôi cũng nghe những chuyện làm hại nhau, dại dột, nhầm nhỡ. Có một cái gì đó, như là tình nghĩa, tình nghĩa thực sự, là điều tôi mong ước, nhưng tôi lại lập tức hiểu ra, đó chỉ là chuyện ảo tưởng. Thật là kinh khủng khi phải nghĩ: những điều tốt không phải bao giờ cũng thực hiện được. Có một sự hỗn loạn, một sự lẫn lộn đến mức không thể chịu được bao trùm trong cách nhìn, trong cách sắp xếp đánh giá. Bao giờ, nhìn vào  mọi thứ, tôi cũng chỉ có một ý nghĩ: đáng lẽ người ta phải sống tốt hơn. Và tôi nhớ tên một bài thơ của N. Vát dáôp

Tàn ác, cuộc đấu tranh khốc liệt đến cùng

Tôi cũng như lại một cái ý của CK: Nhiều lúc như là xót ruột, như là cảm thấy bị bào vào ruột thật sự. Một cảm giác rất cụ thể, rất vật chất!

5/3

 Một vấn đề trong Con tôi cả: Tội ác là có nguồn gốc của nó. Nhưng chẳng lẽ con người ta phải bằng lòng thế? Chẳng lẽ người ta có thể làm bất cứ việc gì? - Vì cái lý của mình.

Thế còn những nguyên tắc chung, sự công bằng? Thế còn .......

Người đàn bà... bao giờ cũng là con người của thực tế hôm nay. Là con người của trung bình, trung dung. Người đàn bà không tin ở cái gì và cũng tin vào đủ mọi chuyện. Người đàn bà giữ con người ta ở lại thăng bằng. Cái lúc mọi người vui, thì người đàn bà xót đau, nhưng cái lúc người ta buồn, thì người đàn bà lại trở thành người an ủi. Người đàn bà ở vào trung tâm của cuộc đời, còn như người đàn ông, bao giờ anh ta cũng lao về một hướng. Anh ta làm cho cuộc đời phong phú hơn, nhưng cũng dễ phá hoại cuộc đời, làm tổn thương đến cuộc đời.

Nguyễn Thuỵ Ứng: Một mặt thì chúng ta đánh thắng Mỹ. Một mặt thì nhìn quanh, mọi việc của chúng ta đến lay lứt, vơ vẩn. Vậy thì vấn đề là phải xem lại tiêu chuẩn- chúng ta tốt ở khía cạnh là chúng ta không chết. Mà không phải để chúng ta sống.

Ông Lê Duẩn nói chuyện ở báo Nhân Dân.

- Thắng lợi vừa qua là thắng lợi vĩ đại, nhưng nếu ta không làm gì tiếp tục, thì sẽ chẳng có gì hết.

Không thể làm ăn như 10 năm qua nữa.

Không thể sống quá nhiều bằng dĩ vãng, đừng  để quá khứ đè nặng lên chúng ta.

Ta đừng quá say sưa về những lời thế giới ca ngợi chúng ta.

Sau đây ít lâu, dân ta phải biết nghèo là gì mới được.

- Ta chú ý quá nhiều vấn đề đạo đức. Phải  đặt vấn đề lý trí trước đạo đức.

Ai bảo Đảng ta không biết lãnh đạo kinh tế, chỉ biết lãnh đạo chính trị. Không. Đảng ta lãnh đạo kinh tế cũng tài.

Báo Nhân Dân ít người đọc, như thế là không được. Phải cải tiến tổ chức để mọi người đọc báo nhiều hơn nữa.

Tôi lên Chèm, thấy nhà nuôi lợn tập thể rất kém. Tôi rất ngạc nhiên. Đã có nghị quyết 19 rồi, sao vẫn thế.

Tôi rất hoang mang...

Tôi suy nghĩ rất lung...

Tôi hoài nghi...

Sau hoà bình, mọi người không biết nên buồn hay nên vui, điều đó làm ta phải suy nghĩ.

Nói hẹp Đảng ta lãnh đạo nước ta 30 năm nay. Công cũng nhiều, mà tội cũng nhiều. Tội là hiện trạng nghèo khó như hiện nay.

Thép Mới ( đế vào ): Đảng ta phải giương cao một ngọn cờ Nhân Văn, trước khi những kẻ nhân văn khác có thể lợi dụng.

Phan Hồng Giang: Đọc ông ta, cả bọn cấp tiến lẫn thủ cựu đều khó chịu.

Trong bài : 30% cấp tiến ,70% thủ cựu

Một tay cán bộ cỡ giám đốc thành phố: ông Lê Duẩn nói bao giờ cũng rắc rối, không hiểu được.

16/3

 Đặc tính thấy rõ nhất của những ngày đầu hoà bình này là gì? Là mất phương hướng. Có lúc nghe nói hoà bình. Ta có lực lượng mạnh mẽ để gìn giữ hoà bình. Có lúc lại nghe phổ biến chính thức: Cũng không biết là chiến tranh hay hoà bình. Hoà bình chỉ chắc ở miền Bắc. Còn ở miền Nam, vẫn là có thể thế nọ, có thể thế kia.

Ngày càng có tin bên kia “phá hoại hiệp định”. Nghe đâu có nhận định: vừa rồi mình hữu khuynh, để mất bình tĩnh cả. Bây giờ có thể là đánh, đánh rồi tuyên truyền cẩn thận.

Lại có tiếng xì xào: Nó nện mình một, mình nện nó mười?

Rồi thì thủ đô miền Nam ở đâu? Có tin ở Đông Hà. Nhưng lại có tin ở tận xa hơn, trong B2. Cái thị trấn nghe nói nhiều nhất là Lộc Ninh. Chợ Lộc Ninh lèo tèo vài ba người.

Việc trao trả  tù binh Mỹ có lúc thì nghe nói gián đoạn, lúc thì mình lại làm bình thường, chả có ai giải thích rõ ràng.

Vẫn có những tin cán bộ trong kia của mình bị đánh. Nhiều lời xì xào: ở Huế  dân đánh thực sự. Chả là trong ngày lễ cầu siêu, cầu siêu cho những người bị chết đầu năm 1968. Và thế là chỉ cần ai lỡ mồm  nói ngược với lại xúi bẩy một chút thôi, là bỏ mẹ

(Nhân đây nói một chuyện cũ .

Tất cả những điều tôi nghe nói từ phía bên kia, đều chỉ rõ rằng năm 1968 là năm  ta tàn sát nặng .Lại nhớ lời thú nhận của ông Thân Trọng Một.

 Và phải chăng, đó là một sự thất bại, một sự vỡ mộng, một bi kịch. Những người lính chờ mãi. Không thấy dân giống như sách vở từng nói. Và thế là bắn hết, giết hết. Sản phẩm của một quan niệm nông dân. Phía bên kia, không ai biết hết điều ấy)

Tiếp tục câu chuyện  cho mỗi người vay 500. Dân thích nhưng  sợ (lãi nhiều quá!) Còn trên lại sợ: làm như thế thì có vẻ thay đổi quá.

Chữ nghĩa dùng trên báo:

X: Bữa nọ, có ông bảo trên phê bình rồi đấy. Ai cho các anh dùng chữ giai đoạn mới. Nhiệm vụ cách mạng ở miền bắc vẫn thế. Nhiệm vụ cách mạng ở miền Nam vẫn thế. Chưa có nghị quyết Trung ương, chưa có đại hội đảng. Ai cho các anh tự tiện dùng chữ giai đoạn mới.

Nhưng rồi lại nghe nói, các cụ bảo: Thôi cũng được, nói giai đoạn mới, tức là nói hoà bình, cho anh em phấn khởi.

*

Có những chuyện về lần đầu tiên, sĩ quan mình vào Sài Gòn, và sĩ quan nguỵ ra Hà Nội. Ở Sài Gòn: ta cho đi toàn những ông già. Sài Gòn liên hợp rất già. Bên kia rất trẻ. Lắm lúc cứ thấy sợ- Ngay cả những người thông minh nhất của báo chí, cũng có những chỗ hớ. Ví như ông Thành Tín: Ông này lại nói Nguyễn Văn Thiệu , như thể Ng Đ D.

Phương Tây đưa tin: Trung tá Bùi Tín bắt tay một lính nguỵ. Nó không bắt. Ông này tương một câu: Thế anh không hoà hợp dân tộc à?

Những buổi “tiễn” Mỹ về nước, là một dịp để cho các nhà báo của ta có dịp được gặp rất rộng rãi, khốn nạn, lâu nay không ai dám hé răng hỏi câu gì. Bây giờ hỏi, toàn hỏi những câu ngu ngốc. Ví như:

- Anh ra đây, thấy B52. nó đánh Hà Nội anh có đau xót không?

- Vâng, chúng tôi cũng đau xót, như đau xót khi thấy các ông pháo kích vào Huế. Còn như B52, chúng tôi đã gặp nhiều cán binh Bắc Việt hồi chánh, và họ đều báo họ rất sợ B52.

Sĩ quan nguỵ ra miền Bắc trở về Hà Nội được đi thăm Hà Nội. Ra cái vẻ tự do mà. Sĩ quan nguỵ đi, đâu có một cô gái Hà Nội dẫn đi cùng.

- Ở Hà Nội có nhiều VTTH không?

- Có

- Sao không thấy ăng ten?

- VTTH không cần ăng ten.

- VTTH có nhiều làn sóng không?

- Nhiều lắm.

Tay sĩ quan nguỵ kia, mang câu chuyện này về, đăng công khai trên báo Sài Gòn.

Thế còn chính sĩ quan nguỵ thì làm gì. Ra Hà Nội về, họ chẳng về nhà, còn như chụp ảnh. Ra công viên  họ chụp một dãy ghế đá vắng người. “Đây Hà Nội chủ nhật” Và chụp một bức tường mà rất nhiều người Hà Nội đều biết, với dòng chú thích: “Bức tường này, gần 20 năm trước, chúng ta rời Hà Nội ra đi, vẫn như vậy”.

Chao ôi, những ai cứ nghĩ những ngày hoà bình đầu tiên, sẽ là những ngày có những thay đổi lớn, thì nhầm hết.

Trong Sài Gòn, nó cho công nhân thêm lương. Còn như ở ngoài này, có nhiều người viết thư đến báo Nhân Dân đề nghị tăng lương, đề nghị khao dân, theo như tục lệ ở các nước thắng trận. Chao ôi, sự ngây thơ kinh khủng thế.

Tôi cảm thấy mọi người dân hôm qua thông minh nhanh nhảu, hôm nay lại chết khiếp đi, làm ăn bình thường.

Phương Thảo: Giá thịt lợn tăng, thịt ngon giá ngoài đến hơn 1 đồng 1 lạng giờ đắt. Cá đắt...Nhưng kinh nhất là; nhiều người dân sinh ra lễ bái. Đến các nhà máy, thấy công nhân đánh bạc nhiều. Không có việc làm. Ngoài phố, nhiều đám trẻ con như ăn cướp, trêu gái. Xã hội ly loạn. Còn như đi đâu, cũng nghe những chuyện bắt người- bắt những ông cốp hồi nọ. Liệu nó sẽ báo hiệu chuyện gì?

22/3

 Ông Mạn: Trẻ con, phá cửa cơ quan vào xem VTTH ghê quá.

X: Bây giờ cơ quan nào chẳng bị người ta phá cổng? Cơ quan nào chẳng như nhà hoang. Ai muốn làm gì thì làm.

Ông Chu Văn kể chuyện thế này: các tỉnh uỷ bây giờ nó nói dối cứ xoen xoét. Hôm nọ Nam Hà vừa điện lên Trung ương: Trung ương lấy thịt đi, không có Nam Hà thừa thịt không biết làm gì cả. Trong khi ấy, thì cỡ như Chu Văn từ tết đến giờ chỉ ăn lạc thối.

Thế Nam Định bây giờ kiến thiết thế nào?

- Nam Định kiến thiết đến nỗi ngày hè, tôi đi ra đường, phải đi ủng.

Khải : Những lão như  Thợ Rèn ở báo Nhân Dân nói xấu chế độ mới ghê. Nói một câu bằng mình nói cả năm.

- Này ông khải , giải thưởng văn học thế nào?

- Chả có gì.

- Bây giờ chỉ có hành động.

Hôm nọ một vị ở trên đến báo Nhân Dân. Vị cũng to, cổ cồn, bụng phệ, khuyên nhủ vài điều, pha trò nhạt. Đang nói, thì trời mưa, cứ thế là các phóng viên, biên tập viên chạy vù vù cả. Thì ra các ông chạy đi cất xe đạp ,các mẹ chạy đi cất mì phơi trên gác. Nhà chật quá, phải mang mì đến cơ quan, mỗi người đèo một bì đến, rồi lại còn ăn cắp ăn nẩy của nhau.

Khải : Ông Thi giải thích thế này thì đúng này. Ông ấy bảo sức hấp dẫn của trong ấy, là sức hấp dẫn của CN tư bản. Còn của mình ngoài này, cái nào ra CHXH không kể, còn ngoài ra thích thì đặc phong kiến, người ta không thích được là phải.

...

Đời sống 2 tháng từ hoà bình đã khác đi nhiều lắm. Có một sự gì đó mà cả những người dân thường cũng có thể cảm thấy thành ra không thể bỏ qua được.

 Một tù binh Chúng tôi hiểu miền bắc là một xã hội hình thức nặng nề. Quyền lực chỉ tập hợp vào TW .Mọi hình thức sinh hoạt dân chủ không có.

Rõ ràng, lần này, mình phải đối phó với kẻ thù khác hẳn. Nó chuẩn bị còn kỹ hơn cả mình nữa. Thế cho nên rồi không hiểu tình hình xoay chuyển đến tận đâu.

Còn như ở dưới, những cuộc đời thường đã hoá nhênh nhang. Người ta bị nguỵ tạo trong bao nhiêu thứ áo giáp, bao nhiêu thứ định kiến. Tất cả là để đối phó với chung quanh -- chính là các anh cần phải được giải phóng, chứ không thể giải phóng ai hết (Phan  Nhật Nam)

..Từ chủ nghĩa anh hùng tới chủ nghĩa quan liêu

 bài của Claude Pomomty

Một người ngoại quốc đi trên đất này, như bước trên sa mạc: Không có mối liên quan nào giữa anh ta và những người chung quanh. Việc giữ bí mật ở BV đã tạo ra một thói quen kỳ lạ: Không ai hiểu việc của ai, đến một người trong cơ quan cũng không sao hiểu nổi công việc cơ quan anh ta của nhà nước mà anh ta phục vụ.

Người Bắc Việt đã tập vui buồn theo chỉ thị cấp trên. Hầu hết người dân thủ đô là công nhân, là cán bộ. Tất cả tạo thành một bộ máy quan liêu kén đặc lại, trong đó, mỗi người chỉ một nhiệm vụ là tự bảo vệ.

Hai tháng đã qua kể từ ngày hoà bình lập lại. Bao nhiêu vấn đề đang đặt ra với đất nước nơi đây nhưng tôi chắc không có ai có thể trả lời được cả. Một người lãnh đạo mà tôi không tiện nói tên, đã nói với tôi một cách thoả mãn đến làm tôi khó chịu.

... Trong bài báo của ông Lê Duẩn, có rất nhiều điểm tiến bộ. Nhưng công thức kết hợp cũ -- mới chứng tỏ họ vẫn không nhích lên đến nửa bước.

- ... Lại nói về nếp làm việc ở đây. Người ta làm việc một cách tuỳ tiện. Ví như đối với người nước ngoài, mất bao nhiêu thời gian trong cái việc đi chơi bời, du lịch, thực tế là để chờ CA điều tra và xin chỉ thị cấp trên. Có lần, tôi đã phải  dự một buổi biểu diễn văn công bắt buộc như thế này: Trước khi tan buổi chiêu đãi 5 phút người ta bảo là có văn công. Và thế là tôi phải đưa đi, lẫn vào giữa dòng người, phải ngồi xem, mất hết cả kế hoạch công việc của tôi.

- Tôi rời đất nước này, với ý nghĩ rằng mặc dù những hy sinh lớn của dân tộc Việt Nam, đất nước này sẽ rơi vào tình trạng buồn tẻ, nhạt nhẽo mà không ai chú ý tới, nó cũng không xứng với vị trí đáng lẽ miền Bắc Việt Nam được hưởng. Trong những năm qua, những người lãnh đạo ở miền Bắc cũng tích luỹ được một ít vốn liếng: sự ủng hộ của nhân dân thế giới. Nhưng họ đang tiêu phá những cái đó một cách bừa bãi, và chẳng bao lâu lại trở nên tay trắng.

Tuần báo Pháp: Ngày đưa tin Mỹ bị bắt cuối cùng về nước, nét mặt người ở lại không thấy một thoáng căm thù. Thế là thế nào? Có phải đúng như lâu nay chính quyền Bắc Việt vẫn nói: căm thù là tình cảm mãnh liệt nhất của con người nơi đây? Hay người dân ở đây đã bắt đầu hiểu rằng tai vạ không phải do những người Hoa kỳ kia gây ra.

Một câu danh ngôn, đại ý: Những ngày  hoà bình đầu tiên, những ngày sau chiến tranh, bao giờ người ta cũng cần sự báo thù. Cần một người có tính đàn bà, để làm những chuyện dơ dáy nhất.

E. Evtouchenko

ở đây, tất cả phân phối theo phiếu trừ sự hài hước.

ở đây, tất cả phân phối theo phiếu trừ sự tự hào

Đất nước này tự hào về sự nghèo nàn của mình

ước gì bằng sự tự hào đó ,may ra họ có thể ra khỏi sự nghèo nàn thật sự của họ.

Mưa rất lâu, rất lâu. Nhưng còn một thứ lâu hơn nữa, là chiến tranh

ở đây, chiến tranh đã làm tất cả những gì mà ở nơi khác, chiến tranh đã làm ở đây   1/3 phụ nữ goá chồng.

ở đây, những cây lúa nhón chân lên

Như là những đứa trẻ con

để nhìn vào những máy bay xem máy bay mình có lên không

ở đây, người ta lại hát

Em ơi đợi anh về

Đợi anh hoài em nhé

Tôi nhìn bức tượng nghìn mắt nghìn tay

Nhưng nghìn tay kia không đủ để lau nước mắt

Nghìn mắt kia không đủ để nhìn thấy máy bay.

Vẫn biết rằng chiến thắng rồi sẽ đến

Nhưng nó có xứng với những hy sinh của người ta.

14/4

Một đất nước của những truyện tiếu lâm chính trị .Một đất nước của vinh quang, của những cuộc viếng thăm, và nỗi khổ cực đến tê dại của mọi người dân (bao gồm cả sự đầu độc tuyên truyền) . Một đất nước mà mọi nguyên vọng “làm việc” đều bị ngăn cản.

Trong khi ở đây, người ta không có tự do gì hết, thì cái đài, tờ báo tự nhận là vì dân xoen xoét thương tiếc cho những người nơi khác không có tự do.

Lúc nào cũng thấy người ta phân ưu với các nơi lụt bão. Làm như ở đây sung sướng lắm.

Không,  tôi không sợ sống khổ sở , chiến trang thì tránh sao khỏi khổ! Nhưng tôi đau đớn vì ngày mai, ngày kia, người ta còn bắt mọi người sống khổ sở. Tôi có đủ lý do để hoàn toàn thất vọng vì cái xã hội này, cách cai trị người dân ở đây. Nịnh bợ cấp trên.Vơ vét để kiếm sống, ăn thịt nhau. Đó là cách sống của con người ở đây. Có những lúc, tôi oán trách những người anh em không thương dân tộc chúng tôi. Bây giờ tôi thấy họ có lý: họ không thể thương những kẻ đi phá của. Đất nước chỉ đào tạo những kẻ đi giết người. Ôi, tôi căm giận  quá. Một cái ảnh ở trên đường phố lớn nhất của thủ đô: một đứa trẻ con cầm khẩu súng, vênh mặt.

... Sẽ sống làm sao đây sẽ làm sao nữa, tôi nguyền rủa những kẻ không tính gì đến số phận chung.

16/4

Đất nước của những khả năng. Một người ít nhạy bén về chuyện chính trị như tôi, cũng đã cảm nghe thấy rằng cần phải thay đổi, và đây đó, trong những người chung quanh, cũng có dấu hiệu muốn thay đổi.

....

Trời ơi. Chính là chiến tranh đã đến với Hà Nội chứ không phải ở nơi nào khác. Chính là chiến tranh ở đây, chiến tranh tàn phá, xâu xé tất cả, chiến tranh làm cho mọi thứ nát nhèo cả lên, chiến tranh ăn rỗng mọi thân thể, phá hoại mọi linh hồn, không còn đâu là sự lương thiện, không còn đâu là niềm tin của con người.

- Tôi kinh nhất sự nguỵ tạo, sự dối trá.

- Ở đâu chẳng có dối trá?

- Không, dối trá ở những nơi khác là như thế nào đó, người ta làm việc. Còn như ở chúng ta, sự dối trá là để phụ hoạ cho sự ích kỷ hèn hạ, sự lười biếng.

Ôi, cái đất nước người nào cũng nhạy bén, người nào cũng làm chính trị, rồi thì sẽ ra sao, có một cái thứ chính trị người ta không ai thèm làm là làm việc một cách bình thản.

17/4

Hôm qua, nhiều người đi xem diễu binh thử.

Hôm nay, suốt từ đầu tối, đầu phố Quan Thánh leo lẻo tiếng loa. Người ta đang thử loa mắc ở đầu đường, điều khiển người duyệt binh.

Tôi không thể háo hức với những chuyện duyệt binh này. Tôi chưa yêu được cái sức sống hùng tráng, ở đây tôi chỉ cảm thấy một thứ sức sống dòi bọ lúc nhúc, đạp lên đầu nhau.

Ôi, cái con người ở đây, sống thấp lè tè mặt đất, còn cả bầu trời trong sạch thì một bọn dốt nát hoành hành. Chúng nó muốn nói gì thì nói. Nó bắt người ta nghe như là hành hạ người ta. Tiếng loa tiếng đài ở đây bao giờ cũng là lanh lảnh lên như thể vào chỗ không người.Chủ nghĩa xã hội là một cuộc mít tinh lớn , trong đó, quần chúng nhân dân là một khối đông đặc, và ở trên, có mấy lãnh tụ.

Có lẽ nếu quen một người CA ngày nào cũng có thể biết là có những cuộc ẩu đả, đánh nhau, giết nhau. Đã nghe một người nào đó nói.

- Nhà nước không có luật pháp gì nữa. Để chúng tôi làm lấy luật pháp vậy.

... Tôi cảm thấy người dân nơi đây là những người đầy hiếu động.

- Có phải thế đâu. Dân mình là trì trệ nhất.

- Không, hiếu động nghĩa là hơi một tí là sinh sự, chửi bới, đánh nhau, có thể là còn móc mắt nhau, xin nhau tí tiết!

Và đó là những người hay thì thào.

Ra phố, hàng nước có người thì thào vào mậu dịch, các nhân viên thì thào. Cho đến khi vào những buổi họp, người ta cũng thì thào.

Đất nước mất đi sự thông tin chung

Luật pháp không xác lập được những mối liên hệ lớn, và người ta cứ phải tự lập những mối liên hệ, cứ phải quan hệ lẫn nhau. Bề ngoài, đó là những mối liên hệ rất phức tạp, nhưng thật ra nó đơn điệu.

Đi trên đường phố, thấy rất nhiều những mặt lính, những đại uý thiếu tá.

Tôi nhớ đến những khoảng rừng. Ở đó, người lính đến ở tạm bợ. Nhưng đánh nhau lâu trở về Hà Nội, người lính kia lại trở thành một thứ xa lạ, tạm bợ, một thứ sản phẩm bị rừng núi thuộc đi.

Sự tốt đẹp chỉ có thể là sự tốt đẹp của ảo tưởng. Và một cái nhìn tỉnh táo, thiết thực, chỉ có thể là một cái nhìn đau xót, nếu như không nói dẫn đến thực dụng, tầm thường.

Nói chung, mỗi cuộc cách mạng là một sự đánh thức. Nhưng đánh thức xong sẽ bảo người ta làm gì?

23/4

 Ở nước tôi, mấy chục năm nay, người ta lo làm cái việc gì đó, mà không lo làm thêm của cải giàu có cho xã hội.

Rút cuộc bây giờ, người ta khôn lên cái gì người ta cũng có thể biết. Bao nhiêu sáng kiến được đưa ra, nhưng chỉ cần tắc khâu vật tư, là nhắm mắt chịu.

Rút cuộc, kể có quyền thế nhất trong xã hội, kẻ có quyền thế nhất trong mỗi cơ quan là những người nắm vật tư, nắm phương tiện vật chất. Và do người ta không bao giờ cho những người này một vị trí xứng đáng, cho nên ở trong bóng tối, họ càng hoành hành tợn.

Tôi nghĩ đến một cái gì đó, một thứ luận thuyết: cái quy luật của đời sống. Và tôi sẽ chứng minh: ở Việt Nam, không chịu tuân theo những cái đó, cho nên không làm được. Hơn nữa, những quy luật đó lại còn trả thù.

Đại tá Aureliano Buendia  trong “Một trăm năm cô đơn”

- Sụa choáng váng về quyền lực đã trở thành những giờ phút bất mãn sâu sắc với ngay chính bản thân mình.

... Các mệnh lệnh của ông thi hành khi ông chưa kịp ban ra, thậm chí tước cả khi ông nghĩ ra, và lại được chấp hành vượt quá cả mức mà ông dám hành động.

- ... Đi đến đâu, ông cũng gặp những thanh niên đón tiếp .Họ nhìn ông với những đôi mắt giống như đôi mắt ông, họ nói với ông bằng giọng nói giống giọng nói của ông, họ chào ông với lòng hoài nghi như ông. Chào họ và họ tự coi là con cháu ông. Ông cảm thấy một cảm giác rất kỳ lạ  -- hình như họ làm cho ông nhân tăng lên song chính vì vậy mà nỗi cô đơn càng trở nên nặng nề hơn, đau đớn hơn.

Chúng ta chiến đấu chỉ để giành quyền lực mà thôi...

.... Ông phải làm 32 cuộc chiến tranh, phải phá bỏ mọi điều quy ước với cái chết phải gục xuống trong vũng bùn  vinh quang có thể hiểu ra tuy đã muộn gần 40 năm- sự quý giá của một cuộc sống bình thưuờng.

 Một ý khác của De Coóc noi

- Nước Việt Nam thường xuyên ở vào những điểm nóng của thế giới, đến nỗi họ tưởng rằng những tai vạ là ở ngoài vào, chứ không phải chính họ gây ra.

- Một dân tộc chỉ có thể phát triển trong sự cọ xát với các dân tộc khác. Người Việt Nam đang tự nhốt họ lại, và tôi ngờ rằng họ sẽ chết ngạt.

1/5

 Thế nào là dấu hiệu của một xã hội suy vi: Người ta, những người dân thường không muốn làm ăn cẩn  thận. Không thể thế được -- chỉ những người tốt là khổ.

Và xã hội không thể, không làm được cái việc là động viên mọi người làm việc. Mọi người đang nhớn nhác chờ một cái gì đó, trừ sản  xuất.

Và một cái điểm làm tôi kinh sợ xã hội đang như một dòng họ thoái hoá. Những lớp người sau ngày càng còi cọc đi, so với những lớp người trước: khôn ranh hơn, mà hoá ra hư hỏng thực sự.

(Đây là một khái niệm sinh vật học: những người khác giới cùng dòng máu phối hợp với nhau, không tạo ra những  biến dị  tốt -- mà chỉ làm thoái hoá dần.

Có lẽ trong công tác tư tưởng, cũng có những vấn đề tương tự. Tư tưởng, khi không được tiếp xúc với những tư tưởng khác, sinh ra thoái hoá dần, quẩn dần đi!)

Xã hội nào cũng có những luật phát ghi thành văn bản, và những tập tục, thói quen, thậm chí cả những thể chế, những luật pháp quy định những điều được phép và không được phép ghi thành văn bản.

Xã hội của chúng ta hiện nay, luật pháp thì ngặt, ảo tưởng, hoá ra vớ vẩn, không thực hiện được. Thói quen thì tự do hoành hành, không bị một ràng buộc gì hết. .......Người ta làm mọi điều trong bóng tối.

... Sao tự nhiên, tôi khao khát một nền nếp của xã hội, một thứ  cổ điển mới, những căn nhà yên tĩnh, những khu phố sạch sẽ, những người làm việc cho lâu dài. Tôi ao ước được nghe người ta nói giảng về văn học cổ điển. Thậm chí, tôi muốn được bình tâm lại trong một áng thơ cổ. Lâu nay, nặng về tàn phá mà không xây dựng , nặng về ồn ào ngày lễ, mà không có cái sáu xa của ngày thường. Trong nhà trường trẻ con biết những tên tuổi văn học hiện nay rất là vớ vẩn, nhưng không biết những giá trị lâu dài. Đất nước này, người ta chỉ nói tới lịch sử khi để che dấu cái trống rỗng hiện tại.

Việt Anh: tôi cảm thấy sau này người ta đã biết đầu chú ý tài năng.

Nhàn : Chưa bao giờ, chưa bao giờ cái khái niệm tài năng chưa đặt ra, thì làm sao mà chú ý được.

VA: Tôi cảm thấy cái hướng địch của học sinh bây giờ là phá phách.

N: Nói phá phách là phải nói xây dựng một cái gì đấy. Bây giờ không gọi là phá phách nữa. Bây giờ là tự sát

Bao giờ cho cuộc sống ổn định lại. Tôi vốn nghiêng về loạn, phá chứ không phải khuôn mẫu. Tôi vốn nghĩ những chuyện hôm nay là quan trọng, hơn hết. Nhưng bây giờ, phải có cái cũ, thì tôi mới bình tâm làm điểm tựa, nghĩ về cái mới.

9/5

Lắm lúc, tôi có cảm tưởng mình phát khóc vì đau đơn, bất lực. Hình như tôi đã khóc nhiều lắm thì phải ! Cuộc sống mang lại cho tôi biết bao nhiêu tin không hay.

- 2 thứ trưởng cãi nhau, người ta xây cho 2 ông. Một bức tường mất 8000 đồng, để khỏi nhìn mặt nhau.

- Nhà tôi dột nát.....Khi nghe nói có thể mua được ít lá, giấy dầu, cụ ngẩng ngay đây.

Chung quanh nhà, nuôi vịt, nắng bốc lên hôi hám, tôi không sao chịu nổi mùi.

Thằng em tôi làm phép phân tích ra thừa số nguyên tố: 100 = 97 + 3. Nó không cần gì cả, kể cả cần học giỏi...

- Những người như ông Doãn  Trung nhà này xe máy, chụp ảnh, hống hách như vua con, có cái đơn vào Đảng cũng lên nước.

- Xuân Quỳnh  đến chỗ tôi, như một người phát ngộ ( “Thế ông thấy tôi như thế nào, tốt hay xấu. Thế ông còn định bao giờ. Vài năm nữa, lâu lắm. Tôi cũng chỉ cần một người biết làm việc, và giúp cho tôi làm việc “)

Tôi lại có ý nghĩ như 3 năm về trước: Nếu ona đến chỗ tôi,  đâu chỉ cần có lời khuyên? Nhưng ngoài lời khuyên tôi làm gì có bất cứ một ths gì khác .

(Nhưng không, tôi không thể dễ dãi được - Vì đây là một người bạn. Hãy nhớ VQP:  Q đến trong những ngày bị ném bom, 3 lần đi, 3 lần quay trở lại. . Q đón đường hàng tháng trời liền, xin tha lỗi !)

Tội nghiệp cho một nữ sĩ nổi tiếng !

Trong mục nhỏ báo Quân đội nhân dân đưa tin: bao nhiêu tiền một viên đạn, mỗi lần chữa một cái máy, tốn bao nhiêu. Trong khi đó, càng ngày, báo Nhân Dân nói về những thứ hàng giả ở thị trường: Thuốc lá giả, chè giả, mì chính giả, giuốc giả ! (Và những tin tức giả, do báo chí đưa ra. Sai số thực tế , so với sai số cho phép: 300 lần)

Có phải 2 bài báo đó, đã khá đầy đủ, một bài nói về những nguyên nhân, và một bài mô tả hiện trạng xã hội hiện nay.

- Xuân Sách kể: ở Hải Phòng, một đám thương binh, tức mình với một tay nói láo, đến phá nhà, màng đồ đạc ra đường để đốt.

- ở Hà Nội, CA đánh nhầm diễn viên đoàn kịch Nam  Bộ - Tưởng là lưu manh xong rồi lại lăn. tay họ để làm cung giả mạo. Hiện họ ngừng biểu diễn và doạ: Không giải quyết việc này, toàn thể chi bộ sẽ xin ra Đảng.

...

Trời ơi, tôi đang sống trong một xã hội thế nào đây, một xã hội nhục nhằn, chó má, giả dối, con người như con vật. Chiến tranh, người ta đã bòn rút tất cả sức lực xã hội này cho chiến tranh, đã kéo những người tốt đi đánh nhau, chết cả, để bây giờ xã hội chết rục chết mòn, không còn ai tử tế, không còn những ý tưởng tử tế. Sao lại đến nông nỗi này, tôi không hiểu sao cả, nhưng quả đây là một sự kệt sức, một sự sụp đổ. Chỉ còn máu, nước mắt, sự giả dối, và sự nghèo nàn là căn bản, và sự nghèo nàn lại bắt đầu từ tất cả những chuyện trên mà ra.

Đối thoại với Nhị Ca

- Tôi căm thù cái lối sống này

- Không được nói bậy thế. - Anh được bao nhiệu lợi lộc, anh còn căm thù ai

- Tôi căm thù những kẻ có quyền

- Chính anh là kẻ có quyền

- Tôi chỉ là một kẻ đi làm thuê

- Không chính anh là trong hàng ngũ có quyền. Anh tưởng không có bao nhiêu thằng nó chửi anh đấy à ? Anh làm được trò gì, bây giờ một mình anh giữa Hà Nội, một phòng riêng, muốn làm gì thì làm

- Tôi là người lao động lương thiện.

- Bao nhiêu người khác cũng lương thiện. Anh không được nói anh lương thiện. Nói như thế là kiêu căng. Người khác là cứt cả đấy chắc.

- ...

- Anh hãy sống như mọi người, hãy lấy vợ đi

...

Đây là một cuộc tranh luận điển hình của tôi.

Tôi sẽ tìm ra cho mình một triết lý sống như thế nào bây giờ ? Tôi không thể sống như mọi người khác. Như Thi, Chu, dạn dày, phá phách. Biết cuộc đời, để mà làm mọi chuyện giống nó, cũng đủ thói xấu như chính nó.

Tôi, so với họ, thì nhiều chất học trò quá, không thể liều lĩnh như vậy được.

Tôi cứ chăm chỉ làm việc một cách hiền lành. Còn tương lai, còn cái mà mình sẽ có ? Tôi dãy dụa, mà không thoát ! Tôi cảm thấy bị hoàn cảnh chi phối một cách khủng khiếp.

...

Chiến tranh, lại chỉ có thể đổ cho chiến tranh, dù không hẳn là như thế. Tôi đi trên đường, những cái hố cá nhân tròn trặn vẫn đổ đầy rác, miệng vênh lên một tí trên mặt đường. Bao nhiêu đứa trẻ sẽ còn vấp trên miệng hố đó. Giá có ai làm cái việc là cưa cho nó bằng bặn mặt đường cũ. Nhưng lấy ai làm việc ấy, và bây giờ thì cũng chẳng ai nghĩ làm việc ấy.

...

- Tôi thấy bà phải bình tĩnh. Đứng trên bờ của những cái vô tận để mà bình tĩnh !

Cái quay cuồng dục vọng của  XQ. Có thể không gắn gì với chiến tranh, nhưng không hiểu sao, tôi vẫn thấy nó là hôm nay. Hôm nay, từ nay về sau, có lẽ bao giờ tôi cũng chỉ nói được với mình: Bình tĩnh.

Vì bình tĩnh bây giờ chính là dũng cảm. Tôi đang viết chiến tranh và người lính. Đặt tên cho ổn, có lẽ gọi là Dũng cảm. Người lính phải dũng cảm lắm, một thứ dũng cảm bắt buộc, khốn nạn khốn khổ. Dũng cảm trong đánh nhau, cũng là dũng cảm trong những cách sống, bảo đảm sự sống, một thức dũng cảm nho nhỏ mà khốn khổ, mà cay đắng, ngay trong những dũng cảm ấy.

10/5

Hình như những gánh nặng hôm nay và tương lai sẽ  không rơi vào một loại người mà chúng ta hết lời ca ngợi: người lính. Những người ở tiền phương trở về sẽ thanh thản vô hạn -- họ đã xong việc.

Còn chúng tôi, những người hôm nay ở hậu phương, chúng tôi kinh khủng bao nhiêu. Chúng tôi là nạn nhân của chiến tranh. Chúng tôi không phải là những thương binh cụ thể, nhưng lại bị thương tận trong tâm lý. Chúng tôi không trở thành anh hùng, chúng tôi chỉ là những người bình thường, và đó là một điều kinh khủng mà ở chế độ này, người ta không nói: làm anh hùng e dễ hơn làm những người bình thường.

18/5

Anh có biết chuyện gì quan trọng nhất mà chúng ta phải dặn dò nhau trong những ngày này? Đó là nhẫn nhục cắn răng chịu đựng, làm một người bình thường. Tôi đã thấy những người ở chiến trường trở về , như bạn tôi Nguyễn Khoa Điềm rối rít, vội vã. Tôi đã từng thấy chính mình bạn bè mình ở Hà Nội quay cuồng đuổi nhau một bánh xe đạp, một chỗ xếp hàng. Chúng ta đang bị nung nóng hết cả lên, người chảy hết cả ra. Chúng ta đầy những mưu đồ thấp hèn và ảo tưởng giả tạo. Ôi, khủng khiếp quá. Sao chúng ta không thể sống bình thường, tin cậy, như những người khác trên thế giới này. Không, trong cái hướng này, chúng ta càng vội vã, quay cuồng, hý hửng, nhăn nhở cười cợt với nhau, chúng ta càng chết.

2/6

(với ĐC Tính ):Con người hiện đại khác con người trước kia có lẽ là ở chỗ nó uyển chuyển hơn. Nó biết đầu hàng. Nó biết chịu đựng. Nó không xa lánh mọi chuyện. Nó nhập cuộc, dù nhày nhụa cũng nhập cuộc. Và sau tất cả những cay đắng ấy, nó vẫn tìm cách thể hiện mình.

Người nghệ sĩ mới: tham gia vào những vấn đề chính trị rồi lại đứng tách rađể mà phán xét

Trong lời giới thiệu những nhân vật như Vôznhexenski, Evtouchenko bao giờ cũng thấy người ta nói tới 2 mặt ở họ: cái hay và cái dở, cái thật và cái giả, ánh sángvà bùn lầy!

Vời Kiểm:Những người lính bây giờ mang nhiều thói xấu của xã hội, của hậu phương. Nhưng nếu chỉ đi với lính, anh không sao hiểu được.

Người ta chỉ có thể hiểu được mọi thứ, khi trở về hậu phương.Hậu phương là cội nguồn của mọi biến động thời chiến.

Một cái vẻ đi xem, một bữa ăn đủ chất ? Không, thế vẫn còn quá cao, bây giờ chúng ta không có nhà mà ở, không có đường mà đi. Nhìn vào lòng đường các nước khác xem. Tất cả ngăn nắp trật tự, mọi người có chỗ của mình. Lòng đưòng của chúng tôi bây giờ bụi bậm bẩn thỉu, người đi chen chúc, người nào cũng cố vượt lên trước.

Nghiêm Đa Văn: Ông Đồng bảo: ở Việt Nam bây giờ, không ai làm việc của mình cả. người ta bắt thầy giáo và học trò làm đủ mọi việc, trừ việc dạy và học

nhận xét của kiều bào ở nước ngoài về: Ở miền Bắc: Làm việc tốt cũng như việc xấu. Làm cũng như không làm

Anh đến xin việc một nơi, một người chủ Pháp sẽ hỏi: Anh có bằng cấp gì.

một người chủ Đứuc: Anh biết những gì.

Một người chủ Mỹ: Anh có những kinh nghiệm gì

.,.

Và ở Việt Nam hiện nay, những người phụt rách, những người mách mối: Anh có quen ai ở đấy không? Anh có phải là đảng viên không?

So sánh 2 bên:

- Chúng ta từ chính nghĩa, hoá ra phi nghĩa. Nó ngược lại. Bây giờ không một thằng lính nào phía bên kia  có mặc cảm là Việt gian, là nguỵ cả.

- Không biết chừng, lúc nào nó tuyên bố xây dựng socializm  Nó tuyên bố quan hệ với Trung quốc chẳng hạn

Rồi có cái hư danh, nó cũng lấy nốt của mình, chứ không phải chỉ có cái thực đâu. Không biết chừng, nó lại làm vẻ vang cho dân tộc Việt Nam.

..............

Nhàn: Em không biết mua bán thế nào. Trông cái gì cũng thấy giả dối

Chị Yên: Đến tôi cũng không biết mua, chứ không phải chỉ có cậu. Mua cái gì cũng phải lâu, cũng phải chọn, mua qua loa là y như về vứt đi.

...

Nguyễn Kiên: Mình chỉ còn có cách là tin vào người dân thường.

- Không, người dân thường bây giờ cũng bị tàn phá đến khủng khiếp. Không còn những thói quen cũ. Không còn lễ nghĩa, là phong kiến.

Ở trường hợp mình, đúng là nhiều lúc chỉ chán quá,  rồi thôi, chán cả cái chán của mình, bấy giờ mới lại làm việc được.

2 vạn xe 47-53% xe chạy không.

Một tờ báo ở Sài Gòn: dần dần, mọi chữ nghĩa mất hết ý nghĩa. Mọi kế hoạch bị lãng quên.

Xuân Sách: ở mình, mọi chuyện vào cả một đống, con người bị đánh thức. Việc gì cũng xông vào -- cả nước làm chính trị, cả nước dòm ngó xét nét nhau, cho nên không ai dám tính chuyện thay đổi. Chỉ cần chững lại một chút, là tất cả nổ tung hết (ở các nước, mọi chuyện bên trên nó có thay đổi, nhưng ở dưới, người ta vẫn làm việc một cách bình thường)

Để làm cho người ta sống bình thản, cái phần công lao lớn nhất mà xã hội này mang lại là làm cho người ta tê dại. Người ta khổ, nhưng không được có ý thức về sự khổ sở của mình. Tức là vẫn nghĩ rằng mình sung sướng, có lý luận như vậy. Mặc cảm trí thức, Mặc cảm tự hành hạ. Khả năng tự dối trá.

Lính ở chiến trường, vùng tiếp giáp, nói chuyện với lính địch, không ai bắt, mà cũng dối trá: Nói rằng ngoài Bắc sung sướng. Lính được về phép (bằng ô tô) cho nó cả đồng hồ. Tết, cho nó ăn bánh chưng, rồi tự mình nhịn.

Hoàng Hưng : Thời mới hoà bình này là thời gian của những sự dò dẫm lẫn nhau. Trên dò dưới, dưới dò trên

Nghiêm Đa Văn: ở dưới, cứ chửi bới, cãi nhau lung tung trước cấp trên, nhưng cuối tháng, thì lại nịnh nọt nhau, xoa dịu nhau.

Khải. Trước kia mình cứ thắc mắc, sao mình không bằng nó. Bây giờ thì hiểu rồi phong kiến phải thua tư bản, thì tất nhiên rồi.Bây giờ, mình cứ định bắt họ (dân Quảng Trị) trở lại vùng giải phóng, làm ăn kiểu phong kiến như mình, họ không chịu đâu.

Cũng như, ở ngoài này, cách mạng nó ăn vào mình rồi, bây giờ có quay trở lại những nền nếp cũ, chính mình cũng không chịu được.

Những sự tách rời kinh khủng:

- ảo tưởng/ hiện thực

-  lý luận /thực tế

- Tuyên truyền /thực trạng

Nhàn: Nếu tôi có sai lầm trong cả tình yêu lẫn công việc thì đó là sai lầm này: báo trước nhiều thứ Nhân dân không chịu được những sự thật đến quá sớm.

- Chứ đó không phải là thói xấu.

- Đúng.

- Những kẻ thực dụng nhất, nhiều khi là những kẻ có ảo tưởng rất ngây thơ. Hắn làm, nhưng hắn không hiểu hết ý nghĩa triết lý việc làm của hắn.Bởi phải có một trình độ hiểu biết nào đó, người ta mới tránh được ảo tưởng, và khi đó, người ta không thể thực dụng được

Lý tưởng, ảo tưởng... đôi lúc  tôi cảm thấy đó là thứ thuốc dễ kiếm nhất, dùng cho thanh niên trong những ngày này.

- Nếu như hổi một người Việt Nam bình thường cái gì đẹp nhất ở họ, thì tôi nói đó là sự xếp hàng. Ở hàng, họ đâm ra tinh khôn, họ nhạy bén, và có lẽ họ chịu nhất.

Bao nhiêu người bây giờ gặp nhau trong cái ý: mọi người chỉ tìm cách kiếm lợi cho mình. Biết thế, rồi lại lao vào.

Cái nghèo khổ biểu hiện ra ở cái dạng vô cùng của nó . Một đất nước nghèo, một gia đình nghèo, và một bản sắc nghèo. Tôi những ba lần nghèo như vậy, sống làm sao được.

Cái tiếng chửi tệ nhất của mình bây giờ là gì?

- Đồ hoài nghi

Ai đó từ con chiên ngoan đạo đến người phản kháng. Tôi từ con ngưòi phản kháng  bản năng , theo các anh định thành con  chiên ngoan đạo  sau hết  là đi tới sự hoài nghi.

Không, sự hoài nghi ở trong tôi đã có từ lâu. Tôi chỉ thấy bây giờ tôi hơn cả hoài nghi, tôi chết mất cả một niềm tin lâu dài. Sự hoài nghi của tôi bây giờ, hoá thành một điều phủ nhận.

Dẫu sao, vẫn có một cái mà cách mạng mang lại, và thực tế không gì xoá nổi: đó là sự trưởng thành của quần chúng. Ví như, có rất nhiều điều điều, có thể nghe chính những người dân thường bình luận: anh sẽ thấy là có những nhận xét không kém gì lớp người nắm quyền lãnh đạo. Đó là sự giải phóng thật sự của cách mạng (cách mạng - một sự đánh thức)

Đỗ Chu: ở xã hội mình bây giờ, chỉ thấy cái xấu nó quá đường bệ, nó đàng hoàng đứng đó, không làm gì được.

Việt Nam, niềm Bắc bây giờ, mang đủ những chứng xấu của Chủ Nghiã Tư Bản, Còn phong kiến và cả CNXH bây giờ, tất cả hội lại, mang nhãn hiệu CNXH ở Việt Nam.

Có lẽ vào những ngày này, những lý luận về chiến tranh mới bộc lộ hết cái độc hại của nó. Học sinh học hành chểnh mảng ư -- vì chiến tranh. Xã hội vô nguyên tắc ư? Vì chiến tranh.

 Trẻ con được dậy không biết sợ là gì để sau này đi đánh nhau cho nên bây giờ nó làm loạn.10 năm nay, chúng ta chỉ nói với nhau một điều duy nhất là hãy đi đánh nhau  -- Thế thì còn biết làm sao?

... Tất cả chúng ta đã bị thương, trong cuộc chiến tranh vừa qua.

... Bây giờ thì chúng ta mới hiểu chiến tranh là xa lạ với bản chất con người thế nào. Chiến tranh là đáng nguyền rủa.  Định hướng chiến tranh trong những năm vừa qua, đã trở thành quốc sách. Và không biết nó sẽ trả thù ta cho đến bao giờ.

23/6

Thời tiết thì bao giờ cũng biến động thôi, nhưng tôi thấy chưa năm nào nóng như năm nay. Mọi người như đang bị luộc đi, bị dúng vào nước sôi và từ đấy lôi  ra: mặt mũi đỏ lựng, mắt nhớn nhác. Đúng hơn, cái đang hành hạ người ta, là những dục vọng, là một cách sống, cách quan hệ không còn tương xứng với sự phát triển cá nhân.

Nguyễn Minh Châu: Mỗi nhà, người nào ở nguyên nhà ấy. Người ta không dám sang nhà nhau: chỉ cần sang, là anh chiếm một chỗ của người khác.

Cũng Nguyễn Minh Châu: Mỗi người đang phải đánh nhau với một thằng người trong mình.

... Một đất nước không có mùa xuân. Một đất nước quá nóng nực. Nóng là một dấu hiệu của bất lực, của  một sức ép mà người ta không sao khống chế nổi.

Hân: cái đáng tiếc nhất ở mình, là một thứ gì như là chủ nghĩa tài tử, chủ nghĩa nghiệp dư trong lãnh đạo kinh tế. Chính ở nước Tiệp, bọn báo chí còn thế, huống chi là ở nước mình.

Nhàn: ở nước mình, xưa nay, người ta đều đến với quyền hành bằng làm chính trị, chứ có ai  biết làm kinh  tế .

Trên một vài phương diện trọng yếu xã hội này còn là quay ngược về phía lạc hậu của thời phong kiến.

- Vì như xu hướng cát cứ địa phương chưa bao giờ mãnh liệt như bây giờ. Các địa phương có quyền hành như những lãnh thổ cát cứ.

Có nước đời nào như thế này: Nước Việt Nam chuyên môn sợ các nước khác là “hữu”, là đầu hàng. Đến lượt trong nước, các tỉnh cách mạng hơn Trung ương, và huyện hơn tỉnh, xã hơn huyện, trong quân đội thì các quân khu hơn tổng cục, trung đoàn hơn sư đoàn. Cứ xem việc cho du nhập sách vở phim ảnh thì biết. Đúng là theo quy luật “càng đi xuống, càng cách mạng”  nói trên. Thế nào là cách mạng có giời mà biết?

Và nếu chỉ tính mấy năm nay thôi, thì người ta ngày càng bảo thủ đi

... Bây giờ tôi mới hiểu cái ý ông Khải hay nói : sau này lịch sử có nhắc lại những ngày này, cũng chỉ nhắc vài ba câu. Có phải như thế nghĩa là chúng ta sống rất nhiều ngày lắp đi lắp lại, chán chường, và không có một biến đổi nào tích cực cả.