1972 GƯƠNG MẶT CHIẾN TRANH

Nhật ký chiến tranh 1972-73

Đầu 1972 tôi đi vùng Dâu ( Thanh Khương ) Thuận Thành

Về chiến tranh

Một bà mẹ kể:

- Thằng cháu nhà tôi chỉ thích đi bộ đội. 11 lần đâm đơn rồi nhưng không được đi. Nhà con một. Người ta hỏi: Thế bố mẹ nói thế nào? Bố thì bằng lòng, nhưng mẹ tôi chỉ khóc: lấy vợ, có con đi rồi tao mới cho đi. Nhưng mà cứ lấy vợ đi, em cho đi thật. Họ lớp 8 xong, theo anh em văn nghệ ở nhà, cũng diễn kịch, cũng cầy ruộng. Nhưng chỉ thích quần áo bộ đội, em phải mua cho một bộ quần áo bộ đội 40 đồng bạc. Khi nào mặc áo thì bỏ quần, khi nào bỏ quần thì mặc áo. Chính phủ lo cho anh đi B cũng tốn gớm.

... Hiếm con thiệt cho nhà nước, thiệt cho cả gia đình, nhưng gia đình người ta có con, người ta được cái bảng gia đình vẻ vang cũng thích.

Khi mà những đồ dùng quân sự thành một thứ trang phục điễn, đủ hiểu cuộc  chiến tranh của chúng ta mở rộng đến thế nào.

Ở Hà Nội, người ta đang yêu cầu phân biệt rạch ròi đâu là lính, đâu là dân trong cách ăn mặc cho rõ ràng. Thực ra thì rất khó làm việc này: làm sao mà có thể như vậy?  Bởi vì trong thực tế, người ta đang muốn vận động ngược lại: mỗi người dân là một người lính. Không phải những bè bạn mình không có nhược điểm. Điều quan tọng là họ có những điểm nào đó, thật trội, thật mạnh mẽ, để lấn át được cái phần nhược điểm kia đi.

            1972   GƯƠNG MẶT CHIẾN TRANH

        Thời gian trước khi đi QT

16/4

 Ngày thứ bảy 15.4 Còn là một ngày thoải mái. Chiều, người đi học, người đi làm về. Có ai ngờ hôm sau đã là một ngày địch đánh dữ dội.

Khi anh Hữu Mai báo: Nó đánh Hải Phòng, mọi người còn nghĩ: cũng phải hôm sau, sau nữa, nó mới đánh Hà Nội. Nhưng rồi thì nó đánh thật.

Những cánh cửa phòng tôi rung lên. Bom ở đâu xa? Không hiểu. Nhưng tiếng súng phòng không thì nghe rất đanh.

Ngoài Hàng Đậu, những người núp vào hầm. Bên kia đường Quan Thánh, hai bóng trẻ con đang chạy. Thỉnh thoảng còn thấy một bóng xe đạp lao nhanh. Nhưng có khi chỉ thấy một gốc sấu to là người ta đã dừng lại.

Trong lúc báo động ấy, tôi ngồi trên cái gác Lý Nam Đế này, còn nghĩ được một chút về thơ văn, những bài thơ của bè bạn.

Những năm tháng chiến tranh năm 1967, tình yêu và báo động, nghe gần gũi trở lại.

Trở lại tất cả. Lúc đã yên, tôi ra đường Hàng Đậu, một vài  người còn nép ở hầm. Một người mẹ lạc con, khóc thút thít. Ngoài cầu Long Biên, đứng bên này đã thấy khói lên bên kia sông: một đám cháy lớn, cháy ở kho Đức Giang. Mấy ô tô cứu hỏa lên cầu, kéo còi báo động rền rẫm. Dần dần rồi mới thấy vài ôtô từ bên kia sang, một cô gái phóng xe đạp như bay trên cầu.

Sao chiến tranh lại bắt đầu giống nhau: Vì đây cũng là những ngày hè. Nắng vỡ ra trong những ngày hè, như sự đổ vỡ của một hy vọng, sức nổ của thời làm cho người ta lóa mắt.

Sau này, Nguyễn Minh Châu cũng nói: khi thấy những máy bay đến, anh lại ngỡ ngàng như năm 1966 nó đánh Đức Giang vậy

Buổi tối hôm ấy, tôi bỗng nảy ra ý nghĩ: làm sao đi thăm được khắp lượt bạn bè.

Những gì đã xảy đến với những người chung quanh mình trong mấy năm nay? Không nói về phương diện gia đình con cái sao được. Vì những thứ ấy đè nặng lên những người bạn mình. Nhưng còn những ý nghĩ. Năm, sáu năm trước, tất cả đều giản đơn, bây giờ họ còn giản đơn hơn. Nhưng chỉ có điều: trước kia, mọi người giản đơn theo nghĩa là mong đợi, hy vọng. Ngày nay, rất giản đơn, mọi người thất vọng.

Ngày 16.4 địch đánh gần Hà Nội.

Đến sáng thứ năm 20.4, có lệnh là phải sơ tán.

Trước đó, có lúc tôi đã dự đoán: đây là một cuộc chiến đấu mới  -- một cuộc chiến tranh thực sự. Mấy năm trước, chúng ta tản cư theo nền nếp đi dần dần, mọi thứ có tổ chức. Giờ đây, tất cả sẽ khác, sẽ có chiến tranh thực . Hỗn độn. Vô tổ chức. Vùng kéo nhau đi ùn ùn, không ai tính trước được. Sẽ có phiêu bạt, lạnh, đói, sẽ có nhếch nhác, cùng cực. Nhưng sẽ nhanh, cuộc chiến tranh sẽ nhanh.

Cũng gần như vậy, nhưng không hoàn toàn như vậy.

Người kéo ra từ các ngả đường. Người kéo ra suốt đêm. Trung bình mỗi xe đạp 3 người. Có người đầu ghi đông xe, làm một cái khung, có thể cáng được 2 đứa trẻ nữa.

Dòng người xếp hàng, dòng xe xếp hàng, rồng rắn suốt dọc ngoại ô. Một xe ô tô, người nước ngoài từ Sơn Tây về Hà Nội tắc xe, đứng chống cằm, không cản được.

Vì cái số người đang đi kia phần lớn là đàn bà, con trẻ. Những đứa trẻ con say nắng, mặt đỏ bừng. Còn những đứa nghịch, ngồi trên xe đạp, dứ dứ trên mấy đứa trên ô tô.

           Mãi ra xa, người mới thưa dần đi một chút. Người chia về các làng xóm -- có những người , chưa tìm được nơi nhờ cũng cứ đi, bây giờ mới hơi nháo nhác. Họ bước thấp bước cao rồi chìm dần vào các bóng tre.

Sao vào những ngày này, tôi bắt đầu nhận ra nhiều thanh niên thương binh đi trên đường. Khi thấy độ 3 người, 6 cái nạng nối nhau, lòng tôi se lại-  Chiến tranh, kinh khủng! Sao có nhiều người trong chúng ta may mắn vậy, thực ra, 8 năm nay, chiến tranh kinh khủng lắm.

Nghe tình hình Trung quốc  (Ních xơn)

Châu: Một lần khác: Đời mình mong cả đời sai lầm tả khuynh, nhưng chỉ toàn thấy hữu khuynh)

Nhưng lần này, thì cũng chả biết gọi ai là tả khuynh ai là hữu khuynh nữa rồi.

Hồi mình nghe phê phán Liên Xô nhiều, mình cứ nghĩ là nhất định có ngày ngược lại. Bây giờ đúng thế thật.

21/4/72

 Ngày sơ tán

Nguyễn Minh Châu: Quả thật mình đã tả những người đi B, nhưng chưa trông thấy một đoàn người đi đông như thế bao giờ.

Đứng ở trên núi, mà nhìn xuống như ngày xưa, chắc địch nó cũng có thể nghĩ: Thôi, miễn cho các người, đánh nhau như thế này chán lắm.

Chứ vừa đánh vào nó một chút, mình đã ù té chạy.

Khải: Toàn thấy chuyện các ông ấy phiêu liêu thôi. Bây giờ nghe đâu lại có lý luận: đây là cuộc đụng độ lớn thứ ba giữa giai cấp vô sản va giai cấp tư sản quốc tế. (Hai lần trước: cách mạng tháng 10 và đại chiến)

Hồ Phương: Chỉ có thấy chẳng đâu nó làm giống mình nữa rồi. Lại thằng Tàu nó giống như cái anh đổ bệnh cho mình rồi nó chuồn.

X: Đúng là mình có thể mở ra một cái gì đó, nhưng cũng là hết thúc một cái gì đó.

Xuân Thiều: Lúc này mới thấy cái thằng Mỹ nó yêu cái thằng Thiệu kia như thế nào. Còn như mình, các ông bạn của mình đều chuồn cả rồi.

- Ít nhất nó cũng chết vào đấy hàng 5, 7 vạn người. Vì sự ngăn cả một chủ nghĩa, nó có thể dám làm tất cả như vậy. Còn mấy ông nhà mình, phản đối nó, không phụ thuộc kinh tế vào nó, dân đói thì đổ ngay mà lại.

- Mình cái gì cũng thích dự kiến trước. Nhưng đúng lần này không dự kiến được nhé. Theo dự kiến của ta, thì nó chỉ đến độ Vĩnh Linh, Quảng Bình.

- Tại vì mình quen khái quát: nó giàu mà không mạnh. Nó mạnh nhưng không mạnh vô hạn.

- Vì con ếch muốn to bằng con bò. Ta muốn nêu một tấm gương sáng cho thế giới mà lại.

- Mấy hôm nay nghe các bài xã luận thấy khó chịu lắm rồi. Toàn những chữ kêu nhất rồi. Lại còn vặn tiếng ông cụ nữa. Ông Trần Lâm ở đài lại được dịp báo cáo: Quần chúng nhân dân rất tán thưởng tất cả nhưng cái đó. Đúng, tốt, tốt lắm.

Chỉ có mấy thằng mất dạy này đáng ném bom tan xác chúng nó ra, cho chúng nó đi sơ tán chúng nó lại nói bậy.

- Toàn bồi bút chính tông rồi.

- Nhưng tay trí thức ấy, thì đáng chết đi, cho những người ưu tú sống, chính Tố Hữu dám nói như thế đấy.

- Lại nói chuyện khái quát. Lần trước nghĩ: chiến tranh không thể kéo dài 4, 5 năm. Hoặc như Angiêri, mưói đánh cỡ đại đội, nó đã gục.

- Mình hay chửi kinh nghiệm chủ nghĩa. Nhưng chính mình lại hay khái quát lên thành lý luận. Ví dụ như lý luận về cái mũ: tưởng cái mũ bằng vải, kết luận cái mũ nào cũng phải là vải, nhưng có phải thế đâu.

- Với lại lý luận nào thì đầu tiên cũng phải là hợp ý định chủ quan của mình, giúp mình giải thích một việc gì đó, thế thì kỳ lạ thật đấy.

Trong lãnh đạo của mình, các ông ấy thường ít chú ý tới tâm lý cá nhân, mà chỉ biết có tâm lý tập thể thôi.

Như là ở Quảng Trị, ...............Long, chắc những ngày vừa rồi, dân phải bồng bế theo nó thôi. Cố mà ở lại với mình, thì bom đạn.

... Nếu như có hoà bình, thì họ cũng sẵn sàng ở với mình, nhưng ở độ một năm là họ hiểu.

Lại nói về những nhận định, những báo cáo.

Cấp trên cứ làm hư cấp dưới ra, vì không tin vào những báo cáo thực. Những báo cáo thực, báo cáo xoay vấn đề, đều bị nhận xét: không thấy những chiều hướng phát triển của lịch sử, không thấy mặt chú ý.

Trong cách giải thích về chiến thắng cũng vậy.

Ta đừng lấy ma nạt người, lấy những cái không ai biết ở đâu, để làm giải thích những cái ai cũng biết, làm cho người ta không biết đằng nào mà lần.

Thí dụ như gần đây, ...............chỉ lo ta không hiểu. Thế nào là những bước đi ban đầu. Thì có gì mà không hiểu. Nói như ông Mai Ngữ: bước vào rồi lại bước ra chứ gì

Cái hệ tư tưởng của chúng ta hiện nay nó sắc bén đến nỗi nó đúng với mọi trường hợp trong thực tiễn, và khi nó vận dụng vào một thực tiễn như ở nước ta, thì nó là vũ khí của kẻ đúng, lại là vũ khí của kẻ sai.

... Tôi đã thấy rất nhiều trường hợp những người thuộc loại kinh này lầu làu nhưng làm sai, và họ lại hoàn toàn biện hộ được cho chỗ sai của họ.

Mình là những tay mưu mẹo cũng ghê đấy. Nhưng mà lực bất tòng tâm. Cũng lừa lọc, cũng mưu mẹo, cũng quấn được vào chân vào tay nó khối ra đấy, nhưng rồi sau một lúc nó ngó đầu nhìn mình khen mình, nó chỉ giãy một cái thì mình cũng đã đứt vụn cả.

Nguyễn Minh Châu: Lúc này dân mình bu vào hai chỗ- một là mặt trận hai là đê. Tôi lên đê, thấy chốc nào cũng bu đặc những người là người.

Bấy giờ dân mình không phải là những năm 1945-46 nữa. Bây giờ cũng cứ cũng chỉ muốn cho nó xong đi. Anh nào thắng cũng được.

Hình như xã hội càng phát triển, người ta sẽ vừa cảm thấy mất tự do hơn, lại vừa được tự do hơn.

Biết được sự mất tự do của mình, đôi khi cũng đã là một nhận thức lớn lắm.

Một nhân vật của Như con sông từ nguồn ra biển - Cái gì cũng có cái "rốt cuộc" như thế cả. Chỉ có chiến tranh là còn mãi (Hoàng Phủ Ngọc Tường)

9/72

Người ta nói quá nhiều về kết thúc chiến tranh. (Th: Lúc chiến đấu Quảng Trị, thì gọi là bài ca bất diệt. Lúc họ mất Quảng Trị, thì gọi là bài ca bất hủ)

Nhàn: Đúng là xem bọn lính trẻ bây giờ thì mới thấy chiến tranh không phải là cái việc người ta có thể tiếp nối đều đặn, như lao động được. Chiến tranh là cái việc người ta chuẩn bị lâu dài, để làm trong một chốc một nhát.

Tháng 9/72, một vụ đánh nhau giữa "bộ đội" và CA ở Phú Gia. "Bọn phá hoại" chiếm thang gác, CA ở dưới sau phải gọi chó béc giê đến. Có người bảo bộ đội. Phi bơ đội, có ai dám làm như vậy?

Nhưng có người nói đó là một số thanh niên sợ đi bộ đội: Đằng nào cũng hết thà ở đây ngồi tù con hơn.

Xuân Sanh: Ngồi mà đoán với nhau. Tháng 5 bảo: Rồi có chuyện gì không biết. Mình bảo: Nó chiếm lại Quảng Trị cho mà xem.

Đoán rồi, chỉ mong mình sai, nhưng lại toàn thấy đúng cả.

Những người tháng Chạp lý luận cũng đúng chủ nghĩa Mác lắm. Bây giờ không phải là tình hình trong một nước, mà là tình hình của phe (Hai phe phải chấp nhận, phải chung sống) Vấn đề là thi đua hoà bình. Không thể xuất cảng cách mạng được.

Nguyễn Minh Châu: Những tay thứ trưởng, loại đại tá cũng có những tay giỏi lắm, sừng sỏ lắm đây chứ. Nhưng mà đành chịu.

Cuộc chiến tranh này sẽ dậy cho chúng ta phải bình tĩnh lại, chúng ta sẽ quen vối những biến động quen với những tác động từ xa đến, quen chịu đựng những tai vạ, và phải quen với những bất lực: Rất nhiều lúc, chúng ta sẽ chịu theo những điều kiện ngoại cảnh- không phải là mình muốn sao thì được vậy.

Lịch sử cuộc chiến tranh này.

- Cộng sản của những chiến thắng nhỏ và sự trì trệ của bước đi chung của chính trị.

- Lịch sử của những hứa hẹn hão. người lính nào cũng thấy không đứng nói. bài bản giảng trong Chỉnh huấn và đành bảo mình: mùa không hiểu biết tình hình chiến trường (như các đồng chí chỉnh huấn cho mình!)

Phan Hồng Giang: Mấy năm nay, nhiều yêu cầu tinh thần của mình bị hạ thấp ghê gớm. Ví dụ như mấy năm trước, thằng nào công chức đúng giờ đã bị phê phán ghê lắm rồi. Bây giờ thì cái loại người ấy, vẫn là một loại người tích cực.

Nguyễn Minh Châu kể một thằng lính nguỵ bị mình bắt làm tù binh ra ngoài này.

- Xì, hăm mấy năm cách mạng vẫn cái cày con trâu.

Ông chiến sĩ nhà mình đứng đấy ức quá, vừa ức, vừa thấy là nó nói thực, không làm gì.

Có một chính sách, như chính sách đói với các HTX: "Làm nhiều được ăn nhiều", thế mà cũng phải bao nhiêu năm mới thực hiện được, đủ hiểu những chính sách khác của ta chậm trễ đến đâu.

Thắng lợi là không thể có được.

Thất bại là không thể chấp nhận được (lời một nghệ sĩ miền Nam)

Ph Kh: ở bên kia tôi đã thấy đúng là lối nghĩ, lối làm việc của người Mỹ là ghê gớm đến như thế nào.

Nếu như cái đó trở thành phong cách thống trị trong thời đại, thì sẽ rất tuyệt.

Xuân Sách: Cứ xem như phong cách văn chương thông cáo của hai bên, thì không biết tại sao mà người ta lại có thể đánh được nhau. Một bên thì dài dòng lằng nhằng. Bên kia thì nó nói ngắn gọn, mỗi câu như một châm ngôn một định nghĩa.

Diễn văn từ chức của N, 1973

Đã qua đi cái thời nước Mỹ coi việc của các nước là việc của mình. Qua đi cái thời mà Mỹ đi chỉ bảo các dân tộc khác xem phải sống như thế nào.

.. Chúng ta đang đứng trên thềm một kỷ nguyên hoà bình lâu dài.

B Shaw: Những kẻ quý phái, giàu có, bao giờ cũng là những kẻ thù của chính dân tộc họ.

Ph K S: Tôi kinh sợ ở con người Việt Nam cái điểm này: cái điểm giỏi thích nghi với đời sống. Cái điểm nhạy bén gần như tuỳ tiện.

Con người nước ngoài, họ tiêu biểu ở khả năng nhìn nhận mọi thứ một cách mạch lạc, sống một cách mạch lạc.

Là một người tiên tiến của xã hội Việt Nam bây giờ, anh phải sống với cả hai cái đó.

Tiếng vọng từ hòa đàm Paris

Đón hòa bình

9/10

 Nhiều chuyện đáng bi quan, đến nỗi không còn biết làm sao tạo được niềm vui nữa. Chuyện "đối ngoại" không hay. "Mình" với  "nó" còn đương mặc cả. Nixon chúng tôi đang bận tuyển cử. -- sau sẽ hay  -- Còn như mình thì cũng cứ chửi vung lên: đây mới là đại diện chính thức  -- quan tâm phấn đấu cho độc lập và tự do. Người ta nhận xét "không bên nào chỉ bên nào" Nhất định một bên phải nhường.

... Lại đang thời buổi của những điều tán nhảm, đồn nhảm. Nước thay vua  -  cua thay càng. Mưa sao - Thời buổi của những truyện huyền thoại. Huyền thoại thì giả, nhưng bom đạn thì rất thật.

Và rất thật là một cuộc sống nhênh nhang, tạm bợ, không sao chịu nổi. Người ta sống hết sức vô nguyên tắc: Ai chăm chỉ cứ chỉ xác ra mà làm; người nào lười biếng xoay sở không ai dám nói. Mọi việc đều cứ táp dập đấy, không ai hay hiểu cụ thể là phải như thế nào. Và bất cứ việc gì cũng có thể hỏng. Bất cứ lúc nào cũng có thể thấy những tai họa đổ lên đầu. Người ta chỉ còn tin vào chính mình, tin vào công việc của mình, và tin rằng chỉ có mình lo cho mình, chứ không ai khác lo giùm hộ. Hỏng một đồ vật cũng không dám nhờ ai chữa.  Có người anh quen, người ta mới không chữa hỏng của anh. Sự giả dối len vào trong mọi thái độ sống. Thói tư hữu vặt -- một sự ăn cắp công khai, bên cạnh lối ăn cắp vặt đã trở thành "quốc tính" - tất cả những cái đó làm cho không ai làm được gì nữa. Ai có lương tâm cũng cảm  thấy buồn phiền, vô cùng buồn phiền.

Niệm: Sở dĩ mình muốn đến với cậu, là vì vẫn cảm  thấy cậu còn cái phần hăng hái mà bây giờ trong thanh niên, mình không kiếm đâu ra được nữa. Thanh niên bây giờ sống bề ngoài quá.

... Mình cũng nhớ một lần, mình qua cầu phao. Những người thanh niên đứng làm nhiệm vụ ở đó, phải nhận là những người dũng cảm chứ gì? Nhưng mà rồi mình  rất buồn. Chỉ thấy bọn ấy toàn hát nhạc vàng và nói tục

(Nhàn: Lâu nay, người ta chỉ càn đào tạo người đi đánh nhau mà lại)

Sơ tán là gì? là làm nháo nháo cả lên, để rồi nó có ném bom trúng, thì mỗi người thiệt một tí, mỗi người chịu trách nhiệm một tí, không ai thiệt cả.

Bây giờ, người ta ai cũng sợ trách nhiệm với trên, hơn là tác hại của chính sự việc do mình gây ra đó.

11/10

Những ngày mọi người đánh cược nhau, mà cũng là cược cho chính mình, nói những ao ước của chính mình: Trên bảo 50% Có người bảo: Không, 90% rồi...

Lênin Khi một đất nước do những người vô văn hóa lãnh đạo, thì đó lại chính là đất nước của những lối bép xép và những chuyện thần tiên.

12/10

 Tôi đang đứng giữa một bước ngoặt lớn của lịch sử. Con người vốn rợn ngợp trước những sự thay đổi, sẽ phải đối diện với một sự thay đổi rất lớn lao của khách quan, mà rất nhiều năm sau lịch sử còn nói tới.

Hình như không có ý thức, nhưng mọi người đều đang làm cái việc kiểm điểm lại những năm qua mình đã sống thế nào. Dân tộc mình đã sống thế nào? Quả thật, mọi người đều mỏi mệt lắm.

Hữu Mai kể,  ở ngoài nó cứ bảo Quân đội thì chắc đánh đến cùng. Thì cũng phải xem thế nào mới ngừng được chứ.

- Chúng tôi thì giá thế đéo nào cũng tôi cũng ngừng.

Ng Khải: Tôi thì tôi nghĩ: có họa là muốn tự sát, nếu không thì mình đã phải chịu ra rồi. Đằng nào cũng hết. Dẫu sao, đằng này, sự chết chóc cũng từ tốn hơn.

...

Đại khái là như vậy. Những hình ảnh người ta dùng, là những hình ảnh cay độc nhất, mà mỗi người có được. Nhân bàn chuyện viện trợ, mình vác rá đi xin.Nguyễn Minh Châu: Mình như con ve sầu kêu ve ve, cuối cùng đi xin con kiến. "Suốt màu hè bác còn bận việc gì" "Tôi còn bận ca hát"

Còn như về cách đối nhân xử thế. Nhân chuyện Tô Hoài đọc Nguyễn Tuân, nói với một nhà văn trong Nam- mà mọi người đều nghĩ là Vũ Bằng, mới thấy buồn cười. Nhị Ca: Thật là dơ. Chẳng bao giờ nhắc đến nó, bây giờ lại nói đến nó ầm ầm.

 Nhưng rồi Nhị Ca lại thêm:

- Nhưng mà bây giờ thế cả thôi. Thái độ mọi người quay 180^o cả, mình cũng phải quay như thế, chứ làm sao khác?

Như một thói quen nghĩ ngược, những ngày vui, mình đã chạnh lòng và hoài nghi, hôm nay mình đáng lẽ phải nghĩ được những cái này: phải nghĩ được những điều tốt đẹp, những sự bình tĩnh.

13/10

Như là trong đêm giao thừa, tất cả chúng tôi ngồi chờ đợi một bước ngoặt. Hơn thế nữa, như là sau đêm dài, mọi người ngồi chờ sáng, chờ hòa bình. Nguyễn Minh Châu nói: tình hình chiến sự vào đến tận ngưỡng cửa mỗi nhà. Chính Nguyễn Minh Châu dựng lại một chuyện: Hồ Phương vợ đẻ, vừa mang các con từ sơ tán về thì Hữu Mai bảo có lệnh của ông Văn là tất cả chỗ sơ tán cũng phải phân tán. Hồ Phương ra, mặt nhăn lại, đấm tay chỉ chỉ xuống đất, giọng hấm hứ:

- Cái thằng Hữu Mai là nó độc ác lắm. Lúc nào nó cũng chỉ nói chiến tranh... Nó không muốn để cho ai yên lành... Chả trách thằng Khải nó hay phản ứng là phải.

Mọi người nghe thấy đều buồn cười. Nhưng mà nó có một sự thật: người ta mót quá.

Từ dăm hôm nay, gần như mọi người trong cơ quan không làm gì, chỉ ngồi nghe đài, và bàn thêm mọi chuyện. Nhớ có lần Xuân Sách nói:

- Chỉ khốn nạn một cái là những cái mình dự đoán đều đúng cả. Thế mới ăn mày cho mình (Ví như việc nó tái chiếm Quảng Trị mình nói ít lâu, y như rằng .)

Bây giờ thì mọi người dự đoán thế nào? Nhị Ca: Nhất định là 99,9%... Thế nào mình cũng phải chịu.

Hội nghị Pari một đoàn kéo dài ngày thứ hai, rồi ngày thứ ba. Mọi người rất chú ý chi tiết này: Kissinger đã cho mang hành lý ra máy bay, rồi lại ở lại

- Chắc là mình cũng găng quá, đợi cho nó chịu, nhưng nó không chịu, bấy giờ mình mới gọi lại.

- Cũng là cái kiểu mặc cả của mình ngoài chợ. Trên thế giới, bây giờ còn nước nào theo lối mặc cả thế này nữa đâu.

Rồi nhân thể, mọi người nghĩ về cái sự không hiểu nhau giữa mình với nó. Nó không hiểu nổi cái lạc hậu của mình, cũng như mình không hiểu nổi cái tiên tiến của nó. Ví dụ, mọi người nhớ lại,  có một dạo, có một số bom Mỹ không nổ  -- có tin đồn giai cấp công nhân Mỹ ủng hộ mình dồi bông vào chỗ hạt nổ. Rồi lại có tin họ làm bom đất, làm bom giẻ. Làm như nó cũng sản xuất theo lối thủ công. Vì nước Mỹ nó cũng nhiều giẻ rách như nước mình.

Cho đến những ngày 11, 12, mọi người còn rất chờ đợi. Có tin đồn mình đã may quàn áo com-lê cho phi công Mỹ (những người ở trên gác đường Phùng Hưng nhìn xuống 17 Lý Nam Đế thấy vậy). Nghe đồn mình đang đi vét các thứ tranh làm quà. Và các đoàn ngoại giao của mình ở nước ngoài  có thêm những nhân vật sang làm văn kiện. Ví như Lưu Văn Lợi, Phan Anh, Trân Công Tường v.v... Những ngày 10-12, có thêm một sự kiện lạ: máy bay Mỹ ném bom trúng căn nhà Tổng đại diện Pháp. Trái với ý nghĩ một người như tôi - dân Hà Nội sợ  -- thì những người như ông Khải nhận định và quả là họ đúng, dân Hà Nội cảm thấy bình tĩnh ra mặt.

Đài BBC: Đúng là mừng như vớ được của.

Nhưng mà buổi chiều 12/10, sau khi nghe nói là họp đến ngày thứ tư, mà vẫn chưa có kết quả, bắt đầu về mọi người đã bàn tán.

- Tôi chắc là mình gân quá, thấy nó nhường rồi, lại dấn thêm cho nên mới thế.

- Đúng, đúng. Gần đây nghe nói là về mặt quân sự mình không đạt được kết quả lắm,  cho nên mình cũng phải cố trên mặt ngoại giao. Mình định kiếm lấy những thắng lợi không đạt được trên chiến trường thông qua con đường trên bàn hội nghị.

- Tôi thấy chính lúc này, nên gọi nó đến Hà Nội. Ở kia thật xa, mình có đường dây nóng gọi về đâu. Người ở bên ấy, thì toàn những ông già, cùng với những ông không chịu trách nhiệm gì cả, thế thì làm sao mà giải quyết được. Phương án thì ở nhà cũng đề ra vài ba phương án, nhưng có phải là thần kỳ gì đâu. Cũng có lúc bí chứ. Đáng ra, phải những ông chịu trách nhiệm chính, như ông Đồng, ông Duẩn sang cơ.

- Nhưng mà như thế thì lại cho là coi trọng nó quá, thì mới khổ chứ. Có biết đâu rằng bên kia, những Mao Trạch Đông, Brezhev cũng đón nó cả, chứ ai. Khổ, cụ Thọ, cụ Hoan. Toàn những cụ đã già, lại không quen ngoại giao với nó  -- nó có nói ra một điểm cũng phải nghĩ, hàng ngày, xem chỗ nào nó định đánh lừa mình, chỗ nào nó định bắt nạt mình. Ông Xuân Thủy lại được chỉ thị làm bộ mặt lạnh lùng... Như thế thì chỉ tổ gây cho nó thêm ức lên, chả được việc gì cả.

Và mọi điều kết thúc giống như  nhau: Điều lo lắng nhất đã đến, nghe lại còn cay đắng nữa.

Sáng 13.10. Buổi họp hôm trước thất bại. Cả hai bên bỏ ra về. Hoãn họp Pari đến 20.10.

Và trong buổi họp trước, phía bên kia nêu ra những điều mình rất khó nuốt. Rút quan miền Bắc khỏi miền Nam (Nó thì Việt Nam hóa chiến tranh, còn ta Bắc Việt hóa chiến tranh). Và thế là những nhận định  cuối cùng, cay đắng nhất:

Khải - Tất nhiên phải thế này thôi. Vì một cuộc chiến tranh đã như thế này của mình, thì không thể kết thúc một cách hoàn toàn tốt đẹp như mình mong muốn được. Như thế là cả một điều phi lý... Nếu cứ lung tung nháo nhào  cả lên, chính nó mới hợp lý. Người ta nói tới những sự kiệnkhác .Chắc nay mai, bên kia nó sẽ công bố nội dung những cuộc mật đàm để hốt phiếu. Căn bản bên mình là vừa phải đòi bỏ Thiệu, vừa đòi Chính Phủ liên hiệp, nhưng nó không chịu. Nhưng rút quân thì nó không bỏ ra cho mình một cái gì. Tóm lại nó đòi mình tay trắng. Mình thì chả biết phân tích tình hình gì cả. Sợ mang tiếng ăn non. Mả mẹ nó, cái thằng Pháp, mới đây lại công bố giá ở hội nghị Giơnevơ cùng Việt Nam găng độ 6 tiếng nữa, thì họ cũng được thêm 1, 2 vĩ tuyến. Nghe toàn là những chuyện buồn.

- Kể ra, nó cũng có những nguyên nhân từ lâu rồi, chứ không phải những nguyên nhân trước mắt. Tất cả chuyện là phải như thế. Bây giờ phải có một ông như ông Mao , thì mới thay đổi được mọi đường lối. Nhưng lấy đâu ra.

( Câu này muốn đáp lại một ý của Nguyễn Minh Châu: Những tai họa thường đến quá bất ngờ. Độ nửa tiếng trước, người ta không ai biết bộ mặt của tai họa. Nhưng độ nửa tiếng sau thì nó trở nên kinh khủng.)

- Không. Không phải thế, những tai họa đều đến rất từ tốn, nhưng vì nhiều khi chúng ta quá ngây thơ, nên không sao hình dung nổi -- Ví như lần này chỉ làm cho tôi khẳng định những ý nghĩ cũ của mình, về sự hoài nghi, về lòng tin... Lâu nay, mình đã thấy những hiện tượng như thế, sự lãnh đạo quan liêu, những người giúp việc cơ hội, dân chúng bị lọc lừa. Thế mà mình vẫn cứ coi thường. Cho nên, mọi điều có như hôm nay, thì cũng là một điều dễ hiểu.

Nhưng Nguyễn Minh Châu nói một điều này, tôi rất tâm đắc:  Thế là bao nhiêu hứa hẹn của mình với dân, với cán bộ vứt đi cả. Bên nó, nó đã tốn nhiều của cải xương máu quá, nó càng phải cố. Bên mình cũng vậy. Một thằng như Triều Tiên nó muốn xoay ngang xoay dọc gì cũng được. Còn dân mình, đã đâm lao rồi, chân sục xuống bùn rồi.

... Chưa bao giờ, mọi người cảm thấy bi đất thế này. Cái năm 1972 nhiều biến cố. Rồi nhớ lại năm 1967 nhất là 1968 cũng đầy biến cố. Bây giờ đây, người ta biết nhiều quá, toàn những thứ không có lợi cho mình.

- Mình như đứa trẻ sinh nằm trên cỏ. 42 năm vẫn nằm trên cỏ.

- Có nước nào như nước mình, dắt díu nhau vào  toàn những chuyện họp kín họp hở. Nhưng chung quanh chả biết chuyện gì cả.

- Ai đó nói phen này hòa bình, lãnh đạo tư tưởng hòa bình còn khó hơn lãnh đạo tư tưởng tiếp tục đánh.

- Lúc nào cũng bàn chuyện lãnh đạo tư tưởng. Bây giờ có lãnh đạo thì một bên là tư tưởng của Đảng, bên kia là tư tưởng của toàn dân.

Nói chuyện mình với nó lừa lọc nhau:

- Nó lừa mình, rồi mình lại về lừa cấp dưới.

Hình dung mình với nó đánh nhau: Y như đức Khổng Tử đánh nhau với thằng côn đồ. Lại còn phải khăn xếp áo the chứ không thể nào qua loa được.

Mỗi một lần nghe mọi người trò chuyện trở về, tôi không khỏi băn khoăn. Vậy thì mình bây giờ phải làm gì. Nhất là những người trẻ tuổi như tôi phải làm gì.

Người ta đã tạo ra một lớp thanh niên hèn hạ quá  -- dạo này tôi nghĩ vậy. Người ta đã diệt hết những mầm phản kháng. Nhưng tôi chỉ bổ sung một nhận xét: Bây giờ, mà muốn làm gì, thì không phải là trông vào truyền thống - lịch sử để học tập, mà cái chính là trông vào những xu hướng ở nước ngoài, con đường đi của nước ngoài. (Chợt nhớ lời một nhà văn Nhật: "Bây giờ đây, tôi cảm thấy những liên hệ tinh thần với người nước ngoài hiện nay, còn sâu nặng hơn là đối với những người đồng hương ở các thế hệ trước!")

16/10

 Phụ lục những văn kiện có liên quan

Đề nghị 11/9 Chính phủ  liên hiệp, có 2 QĐ, 2 CP. Không còn ta là đại diện duy nhất!).Bỏ Thiệu.Nghe nói sau nó không chịu.

 Ta xoay cách khác: ngừng bắn tại chỗ , vấn đề Việt Nam để Việt Nam giải quyết (không bàn chính phủ, Thiệu...) , Bồi thường chiến tranh

Nhưng Mỹ ngày càng đòi miền Bắc rút quân. Có ý kiến: Thôi cũng phải rút nhưng để sau.

Thật cũng là một lẽ tự nhiên: đến những ngày này, tôi sinh ra thích uống rượu, thích có những phút say sưa- vì cứ tỉnh táo suốt thì buồn quá. Say làm cho người ta có thể nói nhiều điều vượt lên sự quy định khắc nghiệt của cuộc sống.

Gần đây nhất, nghe nói những sự xuống thang của chúng ta là:

Từ chỗ 1.có một chính phủ riêng, thắng hoàn toàn2. Chính phủ liên hiệp bỏ Thiệu đến 3. Chính phủ liên hiệp , không bỏ Thiệu   đều không được

Như vậy là:

1. Cuộc chiến tranh chính trị, ta đã thất bại từ cách đây 40 năm

2. Những năm gần đây, dốc sức vào ... một cuộc chiến tranh quân sự. Nhưng một nước nông nghiệp lạc hậu. Không thể đi bằng con đường ấy được. Thiên tài quân sự của ta bao giờ cũng phải trên cơ sở chính trị.

Nhàn: Ai đó nói chủ nghĩa phát xít, lúc đầu lấn tí một, tí một, nhưng người ta không biết ngăn cản. Sau bị hết

- Không phải vậy. Đằng ấy khác bên mình, căn bản phải nói từ trước đến nay, thế là cũng tài đấy, đúng đấy. Trước hết không làm sớm, lúc thằng Mỹ nó chưa vào, là một cái hớ rồi. Đến năm 1967, tổng tiến công như vậy nhưng chưa nhìn ra đâu! Ngay năm nay cũng vậy, từ tháng 6, tháng 7 đáng phải nghe ra tình hình, thì lại mụ mị đi. Như vậy là sinh ra tự ái rồi. Cả nước nó ngãng ra cả, mình cứ làm cho nó biết tay. Mình sẽ cách mạng những nguyên lý lớn của thời đại. Mình sẽ là trung tâm đoàn kết thế giới.

Rút cục là tham vọng lớn, làm không nổi. Cho đến bài viết đầu tiên, ngày 17/8 là cũng đã điên đầu lắm.

...

17/10

Phải công nhận những người ở đây cũng có một sự phân tích sáng suốt. Ngay trong những ngày ít tin tức nhất, nhiều người cũng  vẫn cả quyết: "Thả nào cũng đình chiến" “Mình không thể cố được nữa" "Im thế này, chắc còn là để về thông qua ở nhà, với lại phải giữ tinh thần cho hàng mười mấy sư đoàn của mình.

 Cũng bằng trực giác, mọi người đoán rằng mọi điều thay đổi khi sáng hôm nay 16/10, đài tự nhiên tung ra một bài "Con đường đúng ở đâu?”

- Không bị chiến tranh kéo dài vài chục năm, nên không ai yêu hòa bình như chúng ta.

- Chúng ta bị đô hộ hàng trăm năm, nên không ai yêu độc lập như chúng ta.

- Chúng ta đã bị chia rẽ hàng nghìn năm, nên không ai yêu mến tự do dân tộc như chúng ta.

- Chiến tranh đẩy chúng ta vào cảnh nồi da xáo thịt anh  em, con chống  lại cha, cho nên, chúng ta phải giành lấy những ngày hòa bình.

Thực là

Nhiều điều phủ lấy giá gương

Người trong một nước phải thương nhau cùng

Đại khái như vậy.

Nguyễn Khải, Xuân Sách, Nguyễn Minh Châu đều đoán ra ngay: như vậy là mình đã thay đổi... Quay 180 độ  rồi, anh em sẽ quay theo rất nhanh. Nhiệt độ  ở Hương Ngải  không  nói  là xuống quá thấp.

Ông Khải bao giờ cũng mang lại những nhận định nhiều lý lẽ. Còn Hữu Mai mang lại những bằng chứng rất xác đáng.

Với lối kể rất khúc triết của mình, Hữu Mai kể: Mọi điều còn đang rối tinh lên cả. Thứ trưởng, bộ trưởng đều ra rìa. Không biết gì...

Tuy vậy, vẫn có nhiều nguồn tin đưa ra: Bàn bạc xong rồi. Chỉ chưa ký, vì ông Thọ, Kissinger không phải là những người đại diện cho chính phủ. Nhưng mọi việc đã xong. Đại khái gồm có: 1. Ngừng bắn. 2. Có một ủy ban điều giải dân tộc. Và chuyện mục tiêu chính trị. Vậy thì cái gì sẽ hình thành. Người ta giải thích cốt thật sự  được liên hiệp; còn hình thức nó là gì thì là.

Về chuyện ngừng bắn. Như vậy, bên nào ở nguyên chỗ bên ấy. Thành thử bây giờ hai bên mình với nó đang lấn nhau. Nó tràn kiếm, mình tràn lấn.

Nó đề nghị công bố ngừng bắn luôn. Ta nói: phải mắt ba ngày, tin tức của chúng ta mới truyền được xuống dưới. Nó : nó sẽ thông tin hộ

Ta: Bên ta không tin đâu.

Tiếng súng, tiếng bom còn nổ. Bên ta rất lo đối phó. Mỹ đã có tiền lệ là tàn phá Bình Nhưỡng hoàn toàn, trong 48 giờ cuối cùng.

Việc bàn bạc tỏ ra khá chi tiết. Mọi người nói bàn với nhau cả về ai ở cảng nào, bến nào. Cỡ súng được dùng bao nhiêu ... Nghe nói, ở Nam bộ, thế ta đang lấn rất tốt, có nhiều nơi, đã ở thế như năm 1954.

Khi nghe tin này, Ng Khải lập tức không dấu diếm mà phản ứng: Tôi lo mấy ngày cuối cùng lắm! Tiếng súng lớn có thể chấm dứt nhưng tiếng súng nhỏ vẫn chưa chấm dứt.

... Dẫu sao, cũng đã rõ một sự thật: tình thế rõ thế rồi, mọi thứ ngã giá rồi. Chỉ còn chờ 2 bên quyết định như thế nào?

Phụ lục: Tình thế hiện nay- Bình luận đài UPI

ở Mỹ người ta cho chính phủ Ních xơn đã thất bại, trước sau cộng sản sẽ thắng.

Tình hình chiến trường không phải như vậy. Không giống như năm 1968, cộng sản không được lòng dân. Những đơn vị chủ lực bị thất thiệt. Chính phủ Hà Nội đang cần thương lượng hơn cả Sài Gòn- Hoa Thịnh Đốn. Họ lại bị các đồng chí Liên Xô, Trung quốc của họ khuyên thôi. Chính phủ Hà Nội không chia xẻ với nhân dân Mỹ những nhận xét trên.

Chưa bao giờ Hà Nội tố cuộc chiến tranh phá hoại mạnh như hiện nay.

... Nhưng Hà Nội cũng đã dọn đường cho việc ký hiệp ước ngừng chiến: một bài viết trên báo Nhân Dân nói về bồi thường chiến tranh.

Lòng tin. Chúng ta hay nói lòng tin bắt nguồn từ quy luật, mà có thể là những quy luật rất đơn giản. Ví như vào những ngày này, hình như người ta cho biết tin tức và lại nói là đài địch thì xuyên tạc mọi tin tức. Nhưng không cho nghe, thì người ta đi tìm, và suy cho cùng thì cũng có thể tin được ở cái phần mà phía bên kia nói ra. Tin tức là một cơ thể sống động lắm.!

Khốn khổ cho tuổi trẻ chúng tôi, chúng tôi vừa phải lo chiến đấu- nghĩa là lo có lúc một tấc sắc không có- lo đánh một kẻ thù hiện đại như thế kia, nhưng có những người như tôi, lại vẫn khao khát một sự hiểu biết và muốn có một trình độ nào đó, như là có thể bình đẳng mà nói chuyện với những dân tộc khác trên thế giới. Cuộc chiến tranh đáng nguyền rủa này, không phải là nó kéo dài 8 năm mà là 20 năm, 40 năm. Nó là thời gian các nước khác, các dân tộc khác phát triển vùn vụt.

20/10

Có những ngày quá cơ cực, chỉ còn một niềm an ủi. Chắc mai kia, nhớ lại những ngày này, mình sẽ rất thú vị.

Những ngày chờ đợi của tôi, của anh, của chúng ta trong hòa bình này đại khái là như vậy. Mong quá sinh ra nhiều tin tức, đồn bậy. Tối 17/10, về Hà Nội, tôi đã được tin một cách gián tiếp. Bùi Bình Thi tỏ ra rất khinh bỉ, vì tôi không biết gì cả. Những người làm ở đài phát thanh, như Trúc Thông, thì đã đi đặt bài viết về hòa hợp dân tộc. Báo QĐND sẽ ra 8 trang, và đi đặt Bùi Bình Thi đặc tả... Người ta bảo: thiếu nhất là cán bộ ở báo, ở đài.

Nhiệt độ ở Hà Nội lên rất cao . 0g sáng 19/10 sẽ  ngừng bắn hạn chế. Đang đêm, Bùi Bình Thi nói vậy. Rồi lại 0 g ngày 20/10 Để cho 21/10, Kissinger đến Hà Nội, và 22/10 sẽ công bố hoàn toàn

Ông Hữu Mai khuyên tôi không nên lên sơ tán. Ở lại mà đón hòa bình. Này, báo mình không dỡ ra đi, làm mấy bài tùy bút, thì còn đến bao giờ nữa.

Báo chí mấy ngày nay chuyển hướng cập rập, vụng về, cứ như là người kéo màn của một vở kịch, diễn viên phải đóng nhiều vai quá, mà lại phải ra vội.

Có một sự việc buồn cười nhất, tuy đáng phải nghiêm chỉnh nhất: chiếc máy bay thứ 4000. Nghe Đoàn Công Tính nói: Định để cho Hà Nội, cho nên kìm giữ mấy nơi khác. Nhưng để đón tiến sĩ H. K phải làm sớm, thế là dí cho Vĩnh Phú. Một đợt tuyên truyền có vẻ ầm ĩ, nhưng trống rỗng  -- chắc là sẽ tạnh rất nhanh. Người ta giải thích : có lẽ Kissinger sẽ đến Hà Nội. Vậy phải tổng kết Hà Nội cho nhanh, trước khi ông kia đến, cho đẹp mặt ông ta một chút.

Lâu nay, đài + báo luôn có những bài tổng kết tình hình ở Tây nguyên, ở Thừa Thiên. Bây giờ lại tổng kết chiến tranh phá hoại ở miền Bắc để chuẩn bị kéo những lớp màn khác!

Ngày 17-19, tôi về Hà Nội, chiều 20 mới lên Hương Ngải. Chưa nói tin Hà Nội thì những người ở cái đất trên này đã đoán: có thể 22 sẽ ngừng mọi thứ. Vì đài UPI nói 22/10. Nixon  sẽ đọc một bài diễn văn quan trọng, và sẽ đi vận động tuyển cử.

Tôi cũng kính phục những người ở đây, vì sự đoán định khá nhạy bén. Đoán 2 bên Bắc Việt & Mỹ đã kịp xong, sắp tới ký 4 bên... Đoán Kít  xinh giơ sẽ đến Hà Nội. Và lại đoán: ông ta sẽ ở nhà khách của chính phủ. Sẽ gặp các ông trên. Hẳn sẽ rất thú vị. Được nói chuyện với Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng  -- những người đối mặt với mình bấy lâu. Có thể là xin gặp cả tướng Giáp. Hai bên có những điểm trọng nhau nên cũng tương đắc với nhau.

Rồi mọi người nói về những ngày hòa bình. Thế là dân tộc mình có thể gọi là từ giã vũ khí. Không ai xúi bẩy được nữa- Nguyễn Minh Châu nói vậy. Nguyễn Khải : Chỉ biết rằng không phải cái chết lúc nào cũng treo trên đầu mình nữa. Từ nay trở đi, chỉ còn những bi kịch cá nhân. Có người như Nguyễn Minh Châu nghĩ hoà bình nghĩa là một cái nhà không bị đuổi, chỗ ngồi viết. Hải Hồ: sẽ đi công tác nay Vinh, mai Đồng Hới. Sẽ không bị cảnh gia đình thúc bách.

Nhưng có người như Nhị Ca nói:

- Ngày mai, các ông sẽ thấy có những yêu cầu khác. Sẽ thấy chiến tranh làm kiệt quệ đi, bào mòn sức lực và bao nhiêu khả năng nâng cao đời sống  bị bỏ qua . Như ông Nhàn không nói làm gì , đó là một trường hợp thành đạt và hãnh tiến rồi . Còn như bao nhiêu thằng thương binh, bệnh binh, nó mới bị khổ sở, thiệt thòi... nó kêu lên thì mới thật ghê đấy.

Dẫu sao tất cả đều nghĩ: những ngày cực khổ đã qua rồi. Dự đoán tâm trạng : nửa năm đầu, mọi người còn vui thoải mái. Độ nửa năm trở ra, lúc bấy giờ mới lại có những tâm trạng bất mãn, những sự cáu kỉnh, những người đòi nghĩ lại về những năm chiến tranh- còn nhiều chuyện lắm.

Những chuyện về văn nghệ.

Khải : Tôi thấy ông Hồ Phương, ông Hữu Mai cứ tí tởn, vì những chuyện nào là phải xem hội nghị Hà Nội người ta làm sao, nào là phải viết cái gì đó đúng với thời kỳ được viết này... Toàn là các ông dại. Qua khúc quanh, chính là nên đi chậm lại

Châu: Kinh nghiệm làm ăn là mình cứ làm từ từ. Nhà tiên tri không thể giống như một anh chàng láu táu.

Khải : Với lại tiên tri là trong lĩnh vực tư tưởng. Còn đây là về nghệ thuật, trình độ mình tiên tri gì

Châu: Cái cửa sắp tới mở vẫn là cửa giả thôi. Còn cánh cửa thật thì còn lâu mới thấy. Anh nào dại thì cứ đi làm mồi.

Trong những lúc này, có thể quyển sách một cách làm tư tưởng và công tác tổ chức của trên.

Nhìn một người như ông Khải đúng là mọi người chỉ thấy ông ta không giúp được cho mình cụ thể gì cả. Dùng mọi người như là một thứ đi làm thuê.

Lưu Quang Vũ kể: Các ông lại bảo tôi đi làm thơ tình. Nhưng tôi cần gì phải làm thơ tình?

Trong khi đó, thì các ông già được đánh bóng- chữ dùng hiện nay đã trở nên quen thuộc.

Ông Hoàng Tùng nói chuyện: Báo chí của ta cường quyền, công chức và công thức. Báo chí của ta cũng giống như một công báo vậy.

Trên cứ làm như trách nhiệm về báo chí hiện nay là do ai khác chịu trách nhiệm chứ không phải là trên. Rồi than trách: Từng ấy năm cách mạng, không có một nhà báo nào cho ra hồn.

- Thì toàn bộ lối tổ chức của xã hội ta là cửa quyền, công thức và công chức chứ gì, báo chí, ông ấy nói thế, nhưng dưới thì thịt chặt hơn, dưới nữa lại thít chặt hơn nữa. Trách gì được người cán bộ.

... Nhưng, có phải hoài nghi không khi nghĩ cái thế sắp tới là cái thế tạm thời. Bon CA lại theo dõi mọi người rất nghiêm nhặt. Và đừng có lơ mơ vào. Ví dụ nhỏ 3 khẩu hiệu hiện nay: hoà bình, xóa bỏ hận thù, và hòa hợp dân tộc. Các ông trên nói thế, nhưng phải hiểu, phải nói thế nào.

Nói hoà bình nhưng không được nói chống chiến tranh. Phải thấy đây là thắng lợi của chiến tranh.

Nói xóa bỏ hận thù, nhưng nên nhớ rằng tiếng súng nhỏ còn nổ, còn người chết. Và chính các cụ ấy, đánh chẳng được thì tha làm phúc. Chứ các cụ thích thú gì những tay chóp bu bên kia. Chính các cụ thù hằn nặng hơn hết.

Và hoà hợp dân tộc. Mọi người tin rằng còn lâu mới có thể hòa hợp được thống nhất được.

Chẳng qua, cái thế thế cùng phải chịu. Rồi cũng đến để miền Nam cho nó. Việc nhà nó, bây giờ nó đuổi ra một góc nhà để rồi nó đuổi tuốt.

Vậy mà văn nghệ lại đòi hầm hè tranh khôn ư? Đừng hòng như vậy.

Người ta có thể dùng văn nghệ như một thứ trò chơi, nói nhăng nói cuộc thì được, hơn là văn nghệ nói về những vấn đề cơ bản.

Một người như tôi, trong những lúc này, làm sao tôi không buồn được? Những gì tôi đọc được, cho tôi biết rằng chung quanh ta, người ta đã đi xa lắm, và nước chúng ta đã lạc hậu lắm.

Vậy thì thắng lợi đối với tôi là gì? Là một dịp làm cho mọi người thức tỉnh: Không thể sống như hôm qua được nữa. Cách lãnh đạo hiện nay đã cũ. Cách quan hệ với thế giới hiện nay đã cũ. Như về mối quan hệ quốc tế: thời đại này là của 2 phe. Phải chơi với cả 2 phe. Phải như Sihanuk trước kia vậy. Sihanuk  gọi đó là chính sách chui vào mắt bão mà sống.

Như về cách quan hệ với thế giới. Nước Nhật đi với Mỹ với Trung quốc làm sao cũng làm được, miễn là có ích.

Tôi không hình dung ra những hậu họa sau này. Nhưng tôi nghĩ rằng đó là cách duy nhất rút ra được.

- Người ta được lợi gì sau cuộc chiến tranh này?

- Một nền hòa bình con đẻ của nền chiến tranh này, là hòa bình thế nào?

Nhớ một ý của Ng Khải : Ví dụ như về vấn đề quân sự, mình thấy nguyên lý của mình đúng thôi, mình làm sai nguyên lý nên hỏng. ông Văn từng nói: Quân đội ta có thể đánh thắng bất cứ một đội quân tay sai nào khác của đế quốc. Nhưng quân sự là tiếp tục của chính trị. Ở miền Nam, mình không nắm được dân nữa, thì quân sự mình còn xoay làm sao nổi. Đó là lý thuyết của mình chứ gì? (Nhị Ca: một nước nông nghiệp như mình, không thể nuôi một đội quân viễn chinh quá lớn được)

Dân tình, cái gọi là dân tình trong những ngày này.

Ngày bắn rơi 4000 máy bay tôi đi ra đường, thấy 2 ông xích lô gặp nhau hỉ hả: Mới ngày nào Giôn xơn thách bắn rơi 1000 máy bay thì đã bó giáo lại hàng: Thế mà giờ đã 4000 rồi.

Thế nhưng, người ta lo và trong là ở những ngày hòa bình tới. Chị, tôi, một người buôn bán nhỏ cũng bảo: Người ta ký cả rồi, 25 này thì công bố.

Dân bàn giăng giăng ở đường ở chợ. Dân là như vậy, như một cái đê. Khi bình thường thì không sao. Nhưng khi đã rã là vỡ, lở hàng loạt. Người ta đã không quan tâm đến gì thì thôi. Khi đã quan tâm, thì quan tâm đến cùng.

Bàn nhiều quá, đến nỗi trên cũng phải sợ, tự hỏi, tự đi kiểm tra: không hiểu ở đâu mà tin tung ra như vậy?

Rồi khi thất vọng, thì mọi người lại đùa với nhau: Không phải mùa vịt mà Hà Nội phải ăn bao nhiêu vịt giời.

25/10

 Mỗi ngày một tin. Thời tiết lúc ấm lúc lạnh. Lúc nghe tin ngừng bắn 0 giờ ngày này, lúc nghe tin 0 giờ ngày kia. Rồi không có giờ nào cả. Vì 19 không, 20 không, đến 23, 24 không, va hôm nay 25 thì theo ngôn ngữ phương Tây, đài BBC mới mô tả như là có một sự ngừng bắn từ vĩ tuyến 20 trở ra, còn như cũng không có lời tuyên bố chính thức nào cả.

Bây giờ thì ở đâu người ta cũng bàn tán. Một câu ca dao hồi ông Pot goóc nưi  Podgorrnyi )sang đây

Trước là để đón bác Nưi

Sau là bu cháu xả hơi vài ngày

...

Hôm nay bác đã đi rồi

Lại lên sơ tán, lại ngồi săn tin

Lắng nghe ngoài đường thôi, người đi xe đạp hay ngồi quán bia, họ đang nói gì với nhau: Họ đang bàn về thời sự. Những người không quen biết gì nhau, ở những nơi công cộng, như là thư viện thì cũng có thể nói chuyện với nhau. Vì mọi người đều cảm thấy bây giờ, nói như chữ nghĩa trong thơ là đứng chung trong một chiến hào, và nói nôm na, tức là chung một số phận rồi mà lại.

Cũng như bây giờ mọi người bộ đội như thế, mà sáng nay, tôi được nghe kể: Như vậy là Kissinger lật lọng rồi. Như vậy là Hà Nội rải thảm trên đường, mà người ta vẫn không đến, Y như ngày trước đám cưới, họ nhà gái đã sửa soạn, mà họ nhà giai thì mãi không đến mà rước dâu đi. Ở nhà thì bụng cứ to mãi ra. Một nền hòa bình bấp bênh.

9/11

Trong những năm này, mỗi người thật dễ nói láo. Nhưng láo lếu nhất, vẫn là sự phát triển của thực tế. Cả những người cao lớn nhất cũng không vẽ nên nổi một cái gì điên đảo hơn thực tế.

11/11

 Những tin tức của giới chiến trị vỉa hè, chưa bao giờ thấy có một áp lực như vậy. Ở đâu nó ra, mà nó rất đúng? Nó là khao khát của mọi người. Khao khát dưới ảnh hưởng của sự thông minh, sự biết điều. Nó hình thành từ cả lý trí, lẫn tình cảm. Nó là của những người thường, nó không in dấu. Tác giả, nó không phải những sự vụ lợi- nhưng chính vì thế, nó có thể tương đối công bằng.

Trong những năm nhiều biến động có những người trở nên dối trá khác thường, nhưng lại có những người trở nên chân thành khác thường. Những đồng chí già của tôi chưa bao giờ lộ rõ khao khát hòa bình như bây giờ. Lý do của họ: Tuổi già. Họ cần một sự ngơi nghỉ.

Lúc này đây, tình hình thời sự như là chín mùi. Mọi người không thích bàn tới nó nữa. Người ta bận việc nhà cửa gia đình. Với lại để cho đầu óc nghỉ ngơi ít lâu, để lúc nào đó, có thể xông ra: hành động.

Sau đợt đi Quảng Trị, trong những ngày sắp tới "hòa bình" này, muộn quá, tôi mới chợt phát hiện ra một thực tế lớn lao: cuộc đấu tranh của dân tộc bao nhiêu lâu nay cho thống nhất, hòa bình.

Lâu nay, người ta đã bưng bít tôi.

Nguyễn Văn Thiệu: Cộng sản mang chiến tranh tới, gieo rắc chiến tranh trên lãnh thổ của tôi, bây giờ họ lại nói hòa bình, hòa bình.

Một buổi trao đổi chính trị bên bàn trà:

- Xuân Thiều Chiến tranh nó kéo dài, nó định lấy nốt cả Quảng Trị. Khẩu hiệu ngày trước: Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi. Khẩu hiệu bây giờ: Trường kỳ kháng chiến nhất định thất bại. Đánh lâu, mình không có đủ sức đâu.

Nhàn : Cái chính theo tôi, là chuyện kỷ luật. Bây giờ mệt quá rồi, không ai bảo được ai nữa. Đánh Huế, 4 F xin hoãn. Đoàn Công Tính  kể Mặt trận bảo, các Sư không nghe. Trên sư hạ lệnh, các tiểu đoàn không nghe. Cán bộ sư bây giờ chết dở chứ gì.

Hồ Phương : Đúng. Có nước nào Quân đội phát triển như nước mình , phát triển một cách không cân đối. Có nước nào đánh nhau có xe tăng, lại không có máy bay yểm trợ. Ở Nghệ An, xem thế này thì biết. Vừa có thằng phi công bị bắn rơi, nó bắn 2 pháo hiệu lên, cả đàn nó à vào, thằng nghi binh chỗ này, thằng dứ chỗ khác . Ông con nhà mình đánh xong hồi kẻng còn về nhà dục con: vào hàm, vào hầm. Du kích không dám thò đầu ra. Nó đàng hoàng xuống, dìu ngươi của nó. Xong máy bay nó mới bật hết cả pha lên, như trêu ngươi mình vậy.

18/12

 Điều quan trọng nhất của chiến tranh khi kéo dài: nó làm cho nhiều người trở nên đớn hèn đi.

Tôi nhìn những người quanh tôi: họ đã khác trước nhiều quá. Sao động nói ra, là ai cũng ngại ngùng và chỉ nghĩ đến chuyện làm sao cho yên thân. Tôi nghĩ lại tình hình một năm trước, cuối năm 71. Lúc ấy, không khí chính trị sáng sủa, lúc nào cũng hy vọng. Giờ đây, người ta không những thất vọng về một năm chiến tranh, mà là thất vọng chung về cả cuộc chiến tranh này.

Khải: Buồn cười nhất là các ông nhà mình vẫn còn hy vọng quá nhiêu  ở những người chung quanh. Các ông ấy đang có kế hoạch xây dựng con người. Mình sẽ làm mẫu cho thế giới vê việc xây dựng con người mới, Mình sẽ tiến nhanh như Nhật- Thì giữa cụ ấy với cấp dưới , quan hệ bao giờ chả tốt đẹp.

Ba tháng vừa qua, chúng tôi đã sống trong mong chờ, và cũng liên tiếp thất vọng.

Chúng tôi đã nói rất nhiều đến những vấn đề chung, dù mọi người ở trên  nghĩ rằng không đáng nói, không được nói như vậy.

Người ta nói rằng ở phương Tây, nhiều người bình thường bây giờ không quan tâm đến chính trị chi cả. Nhưng họ có những nguyên tắc chung buộc những người cầm đầu nhà nước phải theo. Ở nước chúng tôi, chưa có tất cả những nguyên tắc ấy. Rút cuộc, mỗi người dân bây giờ bao nhiêu điều bận bịu, mà vẫn không biết cách giải quyết thế nào.

Chiến tranh  -- nhưng mà chiến tranh vẫn một sự thực. H. Kissinger: Dân tộc này đã chịu nhiều thử thách đến nỗi sẵn sàng nhận lấy chiến tranh, còn hơn là chịu một nền hòa bình bất trắc.

Nhưng mà câu chuyện phải bắt đầu từ đâu? Tôi chịu không sao lần ra đường mới hét. Nghe tất cả, đều có cái lý cả.

Nhưng có cái lý này: người đã chết nhiều quá. Lý nào vì những người cầm đầu chúng tôi lầm lạc mà chúng tôi phải bị ném bom vào đầu!

Những lý do Mỹ chưa ký: Theo Kissinger

- Bắc Việt chuẩn bị một đại nỗ lực, chiến đấu sau ngày 26/10 một cuộc chém giết lớn.

- Những nguyên tắc bảo đảm "tự quyết" cho miền Nam, chưa được ông Phạm Văn Đồng bảo đảm.

Vấn đề chính là: Bắc Việt phải từ bỏ chính quyền không thể lâu dài ở miền Nam Việt Nam

Còn như quân Bắc Việt - Mỹ không đặt vấn đề sự có mặt của nó hiện tại.

Xuân Sách: Cái nhục nhất là  vấn đề của mình, người trong nước mình, mà không giải quyết được với nhau, lại đi trông vào Mỹ. Buộc Mỹ gây sức ép với Thiệu. Đáng lẽ 2 bên phải bàn với nhau ép Mỹ đi. Nhưng các bố nhà này còn tự ái cơ.