(Xuân Đức)55 vạn dân - ra ta 2 vạn. Dân chạy ào vào trong, ngăn cản không kịp. Ta chặt cầu Mỹ Chánh, họ đổ hướng Đông, rồi lại vòng đường tây.
- Nhiều gia đình 1/2 theo ta, 1/2 theo địch, để sau này có chỗ dựa.
Hoang mang sợ. Thấy cờ mặt trận đâu chạy ra lối khác. Chạy ra đầu xóm thấy cờ mặt trận lại chạy về, sợ phe phái-
1 bà già, có đứa cháu ngoại, con Mỹ (da đen) Bà ẵm cháu ra, 1 người bảo: Ra Việt cộng trả thù. Ném đứa cháu xuống hố. Sau bộ đội mình lại đón em bé.
“Gạo cụ Tôn không ngon bằng gạo cụ Thiệu”
“Chúng tôi làm gì có gạo. Gạo chúng tôi trồng, chúng tôi ăn một hạt thì bà con ăn 9 hạt, 2 đứa con tôi hy sinh trong đó. Đồng bào cần người, chúng tôi có người, cần của, chúng tôi có của, còn nói gì.”
- Con nít đã đành, cả những bà già cũng bắt bộ đội.
Cái khu đặc biệt: Khu Tân Tường
25-5
Trên những con đường Khu 4.Trên con đường lớn vào Nam. Nắng hè, đường vắng một cách ghê sợ. Những toa tàu không có người. Những khu vực bị đánh phá nháo nhào. Bỉm Sơn, Ninh Bình. Nhà cửa vặn vỏ đỗ, đổ nát. Một cái đầu máy không có đường lui, không có đường tới.
Sông Lèn. Cầu Đò Lèn để như một người ngã xoài ra. Cầu đổ một cách gọn gàng, nhưng là đổ. Kẻ địch không đánh lai dai như mọi lần. Nó đánh khá chính xác.
Con đê bên sông hun hút đổ vào chân núi. Những làng xóm ven đê bé nhỏ, như những hang đá giờ chỉ còn lại những cụ già. Một cụ bảo: ngày xưa, đây cũng nhiều nhà to. Đánh nhau 2 lần, chia sẻ hết .
Buổi chiều, độ 5h, xe cộ chờ cầu phao đã bắt đầu xếp hàng. Tiếng hò nhau, gọi nhau của tốp TNXP vang động mặt sông. Đến gần xem, toàn những thanh niên độ 16, 17 quần đùi, ngực lép, bụng to, tóc tai mướt mát nói bằng cái giọng đặc biệt của Thanh Hoá còn chưa được pha phách gì cả. Một lũ trẻ mới lớn. Chúng vừa làm vừa nghịch, động một tí thì kêu tướng lên, nhảy tùm xuống nước . Những khoang giữa chưa bắc, khoang bờ đã sửa soạn lắp. Một người chỉ huy thét váng lên “Tháo ra, tháo ra “ , một nét mặt Thanh Hoá (cái sơ mi cài cúc cổ, mớ tóc dài vuốt lên như gọng kính ) vừa chấp hành lệnh vừa triết lý “đời là rứa đấy, đời là rứa đấy” .
Những gì đã thay đổi trong cách làm việc của chúng ta, cách tiến hành chiến tranh của chúng ta, 4 năm sau cái lần tôi qua 1968?
Cầu phao đang bắc, đã thấy một tốp người đứng đen cả bờ sông. Họ đi lấy muồng về đun. Cầu phao vừa bắc xong, là họ à xuống, kéo suốt từ bờ này qua bờ kia. Chiến tranh vẫn như cũ, dường như tất cả vẫn như cũ.
Lại những ngày ngồi đằng sau thùng xe, ngắm lại phía sau không biết chán. Lại những cơn sóc giật nẩy người, chỉ sợ đập đầu vào khung sắt nóc xe. Những câu chuyện trên xe khi rôm rả, khi tẻ nhạt, và mọi người đều cảm thấy không thể nào khác được , chẳng nhẽ ngồi yên mà không nói gì. Rồi nằm nhoài ra trên xe, cho đến khi mưa gió thì dậy che bạt, qua phà thì khép nép xuống, châm vội điếu thuốc, và lại lên xe. Nhịp điệu một bài hát nào đó vẳng lên trong đầu: tôi không muốn nói chuyện văn thơ, mà chỉ thích hát khe khẽ. Giai điệu nọ gọi giai điệu kia. Tôi ngồi bó gối sau xe, nghe đủ các câu chửi của các ông lái, ngắm trăng, chịu mưa và lại hát, lại nhớ về bè bạn Hà Nội. Một đôi lúc, đường tắc, xe không đi được, chờ phà, mệt mỏi, có lởn vởn nghĩ: hôm nay sẽ ngủ đâu, sẽ làm gì. Nhưng rồi lại nhanh chóng mặc kệ nó, kệ các ông chỉ huy, việc của mình mình làm -- lại ngồi nghĩ miên man những điều vô định. Một thứ cảm xúc thơ bảng lảng lờ mờ chờ người ta nắm lấy . Ngày trước lòng còn tươi trẻ, có thể làm thơ. Một thứ thơ gì đó, có tiêu biểu cho cái mà lâu nay mình nghĩ rằng văn học mình đang như thế: một thứ bóng mát, một thứ ngơi nghỉ. Nó là bài thơ Trong chiều yên của Bằng Việt:
Đất nước gian lao hơn
Những điều tôi đã nghĩ
Đất nước sâu xa hơn
Những điều tôi đã kể
Khái niệm về đất nước vừa là cụ thể, vừa là mơ hồ, vừa là rất sâu sắc, vừa là rất nông cạn. Trong cuộc chiến đấu hiện nay, dĩ nhiên chúng ta vẫn luôn luôn nhớ tới những cái đó. Nhưng chúng ta cũng là luôn luôn nghĩ đến một quan niệm, một chủ nghĩa, và thử đối diện với lòng mà xem, cái này mới thật thiết yếu với mọi người, cái này mới thật phức tạp.
Cát Quảng Bình. Cũng là đất thôi, nhưng sao cát đất hơn cả đất, nó vừa rời rẽ, vừa gắn bó. Đất màu mỡ. Cát khô cằn vậy mà cây cối vẫn phải bám vào đất đó. Bước chân người ta trên cát như bị giữ lại, chặn đứng lại, mà vẫn phải đi. Mỗi bước đi người ta ghi rất rõ trên cát, hằn trên cát. Có thoát được cát đâu? Cát chỉ chịu chi phối của gió, của nóng, của biển. Tưởng cát vô tình thế, mà sao cát vẫn có dáng hình, có vóc vạc, dồn lại thành cồn. Nhà người ta trên cát thấp bé. Nhà của những người dân chài. Nó giống như những con thuyền tạm ghé lại , để đi xa. Và trong cái nhà đó, bước chân người ta lúc nào cũng ở trên cát, không thứ giày dép nào đỡ được. Nhà cát, sân cát, có lẽ đến cái bát ăn cũng cát sạo. Phải dọn dẹp đi, thì chỉ một cái chổi là xong. Nhưng không ai nghĩ là phải sạch sẽ hơn nữa sạch sẽ mà làm gì .
Những gia đình Quảng Bình. Người đàn bà vập vạp, người đàn ông múp míp. Vợ mới 42, mà 9 con. Cái dáng lừng lững, chắc còn đẻ nữa.
Lại toàn kể chuyện Quảng Trị
- Có những bà mẹ, sau những ngày năm 68 trở nên kinh hoàng. Không dám làm gì cho ta nữa. Thấy bộ đội vào, đã sợ hãi.
- Một đồng chí của ta nằm hầm 4 năm, cơm không thấy cơm, nước không thấy nước, sốt ruột quá . nghe tiếng xe tăng, nhưng mãi không thấy tiếng súng chỉ nghĩ là xe tăng của ta, đội hầm lên , thế là bị tóm.
Ở vùng mới giải phóng, anh nào chào mình bằng anh, chú, tức là đã giác ngộ, anh nào gọi bằng chào bộ đội tức là hơi bàng quan. Còn người nào gọi bằng ông (y như bọn địa chủ ngày mới cải cách) tức là chưa hiểu gì cả.
- Con người ở vùng mới giải phóng, rất tinh khôn trong những chuyện lặt vặt, nhưng lại rất ít hiểu biết về chính trị, khi đó họ rất dại dột.
Đêm từ Bãi Hà qua Bến Hải: nông trường cao su , toàn đồi, vệt đường gồ lên, bùn ngập đến nửa bánh xe. Những hố B52, xe nghiêng đi người bên xe ngồi chạm cằm người ngồi giữa. Xe rệ, xe lại lên. Sông Bến Hải thượng nguồn. Rào Thanh. Xe lội qua dễ dàng. Xe ở trong ra vẫn nhiều. Chạm nhau, va nhau, chửi nhau sao lại bật đèn lên, rồi hỏi đồng hương nhau.
- Lê Lợi có biết cô Ngọt không?
- Lại không biết.
- Nó làm như bà xã của nó ấy. Ấm ớ vòng vo “lại không biết ‘ , mà có khi không biết thật đấy .
- Về Lê Lợi mà ăn lạc...
Đến một quãng nữa thì đỡ dốc. Đường rộng hơn. Một đồng chí đứng trên xe: vùng này cũng thuộc Cô Tiên đây - đây cũng thuộc miếu BS đây. Qua Cam Lộ rồi. Sông cũng rất hẹp. Bên bãi sông những con bò nhà “dân chạy loạn” nằm dài, một vài con cổ còn đeo những thứ “lục lạc” kêu lanh canh.
Vào trong này, chỉ còn xe bộ đội. Tiếng người ra “Vào mà làm nốt cái Huế” –“Bây giờ mới vào cơ à, bọn này vào hàng tháng trước mà chỉ có ông bơ thừa.”Một đoạn đối thoại “- Giá có cầu thì đi đường một có phải thích không?” “ Đến Hà Nội cũng không có cầu nữa là ở đây”.
Có tiếng xe ầm ầm dội lại. Tăng ra, cả đồi cây đi lầm lầm trong đêm.
12/6
Cam Lộ. Mai Lộc. Những quả đồi cao thấp liên tiếp nhìn thấy nhau cả mà đi mỏi mắt đấy. Những vệt đất hằn lên. Đất đỏ, không cây cối gì.
Đêm trước, chúng tôi đi trong tiếng gió rào rào trên đường 9. Đi vào Cam Nghĩa. Xe đỗ dưới một gốc mít, chúng tôi vác ba lô vào một xóm gần đấy. Một cái nhà mái, tường bị đạn, dưới đất cây cối ngổn ngang. Theo dốc đi lên đi xuống rồi đến. Một thứ ấp: những mái nhà tôn kêu loảng xoảng. Nhà xếp hàng rào dây thép gai. Nhà cửa liền nhau không có cây cối, như một thứ trại lính. Vào nhà, vách gỗ đổ dập, đồ đạc tanh bành -- và cũng chẳng có gì. Sau này, người ta kể: đấy là những nơi đồng bào bị nó dồn lên, ở tạm... Bấy giờ đã là 1h30 chúng tôi đi dưới ánh sao đêm, mới mồng 1 tháng 5 ta, nhưng sao đủ sáng để không phải dùng đèn. Những mái nhà tôn vẫn kêu lên mệt mỏi và quả quyết. Rồi trời sáng, những đỉnh đồi xa như gần lại, một bốt gác của địch nhô lên ở một ngọn đồi xa.
Vào Cam Lộ phường. Trong xóm đây đồng bào ở cũ, nên còn nhiều nhà cửa vườn tược lẫn vào hàng cây làm hàng rào (cây ô rô thì phải) rất đẹp, xén phẳng, là những cuộn dây thép gai bùng nhùng.... Hầm dân công ở cũ dưới một vườn mít. Đồng bào kể: mít năm ngoái mới bị hoá học
Gần đấy: sân bay, doanh trại lữ 147, cũng gần đấy ấp thượng, đồng bào dân tộc...
Chiều hôm sau, trở lại xe đỗ, hai cái nhà hai tầng mọc trơ trọi trên hai quả đồi, nơi đỗ xe là một. Chung quanh, những cây cà phê mít cây còn cây đổ, cành khô lẫn với vỏ đại bác. Nhà hai tầng để ở, nhà ít người, chỉ có điều giờ bộ đội đã viết đủ các khẩu hiệu lên tường. Những người lính đánh xe ngay vào sân nhà, hè nhau vần xăng lên xe, lấy đủ các thứ thang, tre làm cầu, một cậu đùa mấy cậu khác: không chịu làm, quai hàm đòi hỏi. Những người đứng đấy nói đủ các thứ tiếng ở các vùng khác nhau. Các anh vào đây từ bao giờ, một buổi nào sau những đợt tấn công kẻ địch rút. Các anh đổ xe xuống đây và đi vào đây. Những làng xóm không quen biết. Cung cách sống, con người không quen biết. Và họ xuống đó thản nhiên. Xa lạ, biết mình mang ánh sáng tới cho mọi người. Những kẻ chịu ơn mình thì lại không hiểu hết. Cho đến cả khi gặp trẻ con họ cũng phải nghi ngại. Ăn uống, họ hoàn toàn phải lo liệu lấy. Ban ngày, ngày nóng nực, họ ngồi nhìn ngóng máy bay và trông làng xóm, nghi ngại... Rồi tối đến, họ lại ra đây, vần xăng đi nơi khác. Buổi chiều, còn rớt lại ít nắng, những mảnh đồi xa như mênh mông hơn. Đường rộng, đường tăng cũ của địch, những con đường vập vạp, thô. Không phẳng lì đi, nhưng rộng, tốt. Đường vắt qua đèo. Đường đổ xuống dốc - Xe cũng thích hợp với đường, những xe đại xa, xe Hoàng Hà, xe Zin ba cầu. Những người lính ngồi trên xe, tức là đứng trong thùng xe nguỵ trang, người nào người ấy nai nịt gọn gàng, mũi súng thò lên sau vai, hay súng cầm tay, có người ngồi ngả ngốn sau một ngày mệt mỏi, nhưng nhiều người đứng lên, nhìn về những nơi rất xa. Họ nghĩ gì vậy? Họ thấy cái thăm thẳm của rừng núi? Họ nhớ quê hương.Ở một góc nào đó của tâm hồn, trong họ vẫn có một mảnh đồng bằng rất nhỏ của tình cảm. Nhưng giờ đây, lòng họ hoàn toàn là rừng núi, họ chỉ nghĩ tới công việc, không điều gì làm cho họ mủi lòng. Từ trên xe nhìn xuống, những nhà của của địch trong ánh mờ tối trở nên lúp xúp hơn, những rặng chuối nhô ra, nhỉnh hơn sau mấy mái nhà tôn. Tường đổ, vách sụp, mái xiêu, có nhà còn kịp đóng cửa, nhưng không đâu thấy người. Ven đường, chỉ có những nhóm người lính khác đứng rải rác, thỉnh thoảng trong các nhà tôn thấy một vài ánh sáng đèn pin, thì đó vẫn là bộ đội, và cả khu vực này, lâu nay là một thứ quân quốc, sống theo phong cách lính.
Ba thứ nhiều nhất ở Quảng Trị:
1. dây thép gai, dây thép rào cả trong nhà, rào cả mả tổ
2. ni lông
3. mái tôn (cả đất đai Quảng Trị như một trại lính lớn)
Câu chuyện người dân và người lính rất nhạt nhẽo. Những người lính về giải phóng quê hương, nhưng người dân thì đối với họ một kẻ ở đâu vậy. Trong làng chỉ còn những người già và trẻ con. Tôi hỏi một đứa trẻ: Cháu mấy tuổi ?-- 6 tuổi- Cha mô rồi ?--cha chạy- Mạ mô rồi? -- Mạ chạy-- Giừ ở với bà hử ?- Dạ -- Có thích đi xem chiếu bóng không/--C ó --Hay không ?- Dở. Bà không cho đi xem.
Đấy là về sau. Khi vào, người lính ngạc nhiên, tuy vẫn đồng đất nước mình, nhưng rất xa lạ. Còn nhiều ảnh Thiệu. Còn nhiều khẩu hiệu. Còn nguyên những câu nói của người ở đây.
- Cháu mấy tuổi mà đã mười mấy lần chạy giặc đấy.
- Giặc là ai?
- ... Giặc là... pháo đấy
Người ta vẫn ra xem máy bay Mỹ, và cho rằng máy bay Mỹ không ném vào dân.
Sau này người ta bảo: Mỹ đến đây làm gì? Nó lấy sỏi của mình ư? Đấy bây giờ mình làm lấy đấy, nó đi rồi.
Người ta sống mệt mỏi, rời rã. Đã nghe pháo súng nhiều quá rồi, miễn sao được nghỉ. Có đánh nhau thì con em mình là nguỵ chứ ai. Một cuộc sống ít làm ăn. ít sản xuất cứ nhong nhóng những chuyện gia đình, đẻ con. Y như những gia đình ở Thái Lan về ngày trước.
Nhưng mà người không đẹp, con người thiếu một vẻ đẹp của trí tuệ ánh lên trên nét mặt. Thiếu văn hoá. Cho nên, nếu để một tốp dân công miền Bắc đi bên cạnh những cô quần ni lông áo ni lông, thì những người miền Bắc khá hơn. Đại khái cuộc đối thoại giữa những người lính miền Bắc với xã hội ở đây.
- Chú bố mẹ còn không?
- Dạ còn
- Quê quê đâu?
- Quê Quảng Trị.
- Không phải.
Thế là thôi. Không còn biết nói chuyện gì nữa.
Có lúc bộ đội làm dân sợ. Tập họp ở trụ sở, một người thấy còn khẩu hiệu cũ liền bắn lên trúng khẩu hiệu. Nhiều khẩu hiệu tương tự lỗ chỗ vết đạn. Anh em đi qua vội, nhưng nhìn tức mắt khó chịu, bắn rồi đi
.......
Tiếp quản Đông Hà
- Đô thị to hơn thị xã Hà Đông . Ba cầu: cầu vào, cầu ra, cầu sắt. Toàn là súng và sách. Sách đốt không xuể (Sợ khói lên)
- Chỉ xin được 10 lá cờ, lại phải để lại 5 mang vào Ái Tử. Phải may thêm.
- Không có dân, nhưng vẫn làm loa truyền thanh, lấy pin của nó chạy, để cho thị trấn có vẻ sống lại. Mở loa suốt ngày. Đọc nhật lệnh Ủy ban quân quản. Cho bộ đội nghe. Chỉ có một bà cụ già lên thăm con là nguỵ binh, con chạy đi, mình bà cụ nhịn đói nằm đấy. Sau bà cụ lên xin ăn.
- Đi xoá khẩu hiệu, mang sơn đi xoá. Khẩu hiệu - hàng trăm khẩu hiệu mới. Đi viết, gặp đâu viết đấy.
- Ra nhà thông tin của nó. 1/ 2 nhà phim: Đêm ái tình. Bí mật người phụ nữ. Trong nhà CLB E 2 còn nhiều cờ tướng, bài
Sách của địch anh em dọn mang về .C26, 1 tổ đài quan sát 6 người, 46 quyển - toàn về văn nghệ. Cả C 180 quyển . Sau chính trị viên phải mang quang gánh lên gánh về đốt.
Các D phải cho điểm nghiệm. 1 trạm giữa 2 ngưoiừ 5 tiểu thuyết dày
D4 100 quyển.
E 58 đóng quân nhà dân.Trẻ con bảo: các chú giải phóng không đánh, nhưng chả có gì cho cả. Các chú Cộng hoà hay đánh, nhưng các chú ấy cho nhiều thứ.
Nhiều cụ già nghĩ: lính nào cũng là lính cả.
Đánh BS nhanh quá. 36 đánh xong, truy kích địch, về luôn Đông Hà. Ông Thinh CN hậu cần lấy xe định chở quân ta được vài chuyến. Theo hiệp đồng, N+ 5 thì 102 88 mới áp tây nam Đồng Hà đánh lên, nhưng N+ 2 36 đã vào. Không đánh vào vào Đông Hà được.Nằm áp sát ở thôn Tây, ăn lương khô, đào hầm, đóng bè chuối sang sông- Không hiểu sao địch không đánh ra, hất 36 xuống sông.
Trước đó, tưởng là dễ dàng (trước khi đi, không mang tăng võng, không mang cả đài) . Ác liệt .
Địch tổ chức lại ở Đông Hà: thoát ra khỏi công sự- cho nên pháo khó uy hiếp. Xe tăng tổ chức lẩn quất từng chỗ, rồi lại ra chỗ khác, ta phục càng khó (tăng của nó, bắn thẳng không ăn phải bắn dưới xích, hoặc bắn ở trên)
Nằm suốt ngày nắng, lúc lên ngất đi không lên được.
Ở thôn Tây, trong khi chốt: anh em làm hầm kèo cao hơn đầu người, ngả cả cột điện ra làm hầm.
Tranh ảnh. ảnh quân lính địch đi gặt “say giặc anh ra chiến trường say quê anh lại về đồng giúp dân”
Sử, khen cả quang Trung, cả Gia Long. “Công lớn nhất của Gia Long là thống nhất tổ quốc”
Khẩu hiệu sơn vàng chữ đỏ. Những chữ xấu và chữ cổ. Quân giải phóng chữ đẹp- Cả ấp này không có ai chữ đẹp như chữ các chú giải phóng.
- Anh em vào coi thường nhân dân: cho là địch cả, cảm thấy bị hẫng
- Coi thường tín ngưỡng đồng bào, vứt gia phả của người ta.
- Lạnh nhạt với đồng bào
Sách mạng đi: Mùa dưa hấu, Thơ đường 9, Hải Âu, Ruồi trâu, Thơ một chặng đường, Kiều.
1 đồng chí ghi nhật ký, đồng chí đó hy sinh .Một thằng biệt kích bắt được, viết vào mấy chữ: Việt cộng bố láo.(vì anh em tự hào ghi rất hay) Đến lượt thằng biệt kích ta lại bắn chết
Sách đủ loại
Lược sử văn học Việt Nam, Truyện Kiều, Trạng Lợn, Tây Du, Tam Quốc, Sách Toán, Các tầng địa lý, Thơ Vũ Hoàng Chương
Mâu thuẫn Nga Xô - Trung Cộng, 10 năm xây dựng XHCN, 12 luận đề triết học
Tranh ảnh: phong cảnh, tĩnh vật.
Một đồng chí nhận xét :Truyện không hay. Nhạc không hay. Ăn mặc bẩn (đồ của ta có một cái gì của con nhà lành ).
Anh em mình mới vào, dễ bị kích động. Không phân biệt được thật giả , khi địch giả dân bị thương vong, anh em sinh ra bắn bừa bãi. Vào nhà dân viết khẩu hiệu: Đả đảo gia đình theo địch.
Mấy năm trước, dân “đến” với ta còn ít, anh em còn tò mò. Ngày nay, tiếp xúc nhiều, đâm ớn, chán. Tuyên truyền đơn giản bật hết . Chỉ còn lại những gì sâu sắc nhất, gạn lọc từ nhiều năm nay. Sau một thời gian, một cậu bộ đội thú nhận “ Bây giờ tớ mới có thể tin được dân ở đây “.Hiện nay anh em thương yêu đồng bào.
Nghĩ vào Huế: Thêm một chuyển biến chính trị
Nhưng cũng là để vào xem Huế như thế nào.
SV: Vào xem SV nó ra sao
Anh em trẻ: cho H thấy đạo đức của mình. Tầm lớn của anh em.
Đ/c Hội
-- Địa phương lãnh đạo nổi dậy bị hạn chế. Ta nặng trên giấy tờ. Chủ trương của trên quán triệt chưa đến đảng viên cơ sở: ta đánh, đảng viên cũng đi theo đồng bào. Anh em cho là làng phản động.
--Anh em còn bí: Quân dân chưa keo sơn. Tôi không lo quan hệ nam nữ. Tôi lo anh em thiếu thốn không được mô phạm và lo cảnh giác. Nếu địch không dùng vũ trang mà dùng những thứ thuốc độc, hoặc dụ dỗ thì mình đối xứ sao.
Bộ đội đối xử với cụ già cũng như với thanh niên. Vào nhà, chỉ biết chào nhân dân chứ không biết chào các bà, các cụ. Và không biết nói chuyện thêm . Anh em đi lĩnh lương khô, trẻ con đi qua, cho các cháu. Nhưng vào nhà, thấy bảo xé cờ địch, thế là xé cả cờ tôn giáo.
Đ/c Chúc : Chuẩn bị vào tiếp quản Đông Hà, nghĩ ra một số khẩu hiệu, cho anh em đọc. Chuẩn bị cờ, băng vải đỏ, đeo loa, giấy vàng giấy đỏ Ra Cam Lộ tìm không có, lại cắt giấy trắng, giấy in
Hình dung Đông Hà: sẽ có dân, sẽ gặp UBND cách mạng ( Ngoài Vĩnh Linh đã gặp o Lan. Lan đã ghi địa chỉ số nhà) Tưởng trông như một phố huyện (tôi ở Nghĩa Hưng).Lên đường 9 rộng, nhẵn bóng, xe tăng quay trên mặt đường không việc gì.Thấy nhà tôn ở Cam Lộ đây to hơn phố huyện nhà nhỏ hơn
5h chiều, tới Cam Lộ Thấy một gác cao, nghĩ: giá kể thời bình vào chè lá, chụp ảnh.
Đoàn đi hơn 20 người (vệ binh- hậu cần...) Dọc đường xe tăng mình, xe địch nằm ngổn ngang. Gặp một xác chết nằm dang tay dang chân, đầu quay ra đường. Một đồng chí ta bó cẩn thận, anh em nó đang cáng đi gọi người.
Một bà già quẩy đôi thúng chạy loạn. Trăng lờ mờ, thấy cả khuyên vàng .10 h đến thôn Tây. Phía sau thôn là sông.
Nhà cửa tan nát. Những giao thông hào chằng chịt, vào một hầm rộngđủ cho 3 anh em . Bật đèn pin trong hầm, lấy lương khô ra ăn, nghĩ việc của mình. Sáng sớm dậy, có mấy người đi... Một đồng chí Trinh Sát xách về kẹo, mì, miến khô cho vào một bị, cả một cái đàn.
Tôi đi xin cơm 36. Ăn cơm xong, đi dọc bờ sông. Phía sau là cầu đường sắt một bãi trồng ngô lạc rất tốt. Sông gợn sóng. Vớ được một xuồng, chèo quanh .Thị trấn rất đẹp. Nhà sĩ quan lính ở ngay bờ sông. Nhà đầy sách vở. Có lần Ngưu+ Đình gọi vào hầm sĩ quan cũng thấy một đống sách cao ).
Đường sỏi. Nhà rời ra từng nhà.Nhà nào cũng có mìn định hướng. Lợn gà chết thối inh lên. Không có ai. Đào hầm cả buổi chiều. Cuốc xẻng. Nền nhà xi măng, dưới là cát. Gỗ - bao cát nhiều. Xong ra sông Đông Hà, nhìn nhớ sông Ninh Cơ giữa sông cũng có cồn cát. Trên trời có máy bay, sao nhiều. Đêm đầu tiên chưa có trà thuốc.
Sáng hôm sau, đi gỡ mìn (10 quả) Tháo bột dẻo min cơ lây mo. Chuẩn bị cán cờ: lấy gỗ tre... đẽo. Bắc bếp lên, một hộp ca cao. Tranh sơn mài, sa lông, áo trắng dài , màn tuyn. Đồ đạc tanh bành.
Anh gia đình. Chỉ có mấy gia đình mà đi hết (Ngưu : tớ sẽ xin về đây làm huyện đội lấy một cô).
Chỉ thị: phụ trách vệ binh, treo cờ, truyền thanh, gọi vệ binh 7 người.
Vải nhiều. đồng chí Đình biết máy - máy băng
Bàn nhau về sách: 1 quyển về Ngô Đình Diệm : 1 quyển về xã hội chủ nghĩa.
Sáng hôm sau đi. Đường không có cây .Một khu gia binh. Nhà cao- một đồng chí trèo lên theo dây thu lôi
Khẩu hiệu ở một trường học
Vĩnh biệt Đông Hà nhường lại cho Bắc Việt
Đả đảo Cộng sản đánh vào không cho chúng ta học
Cột cờ, dây dù , cờ vàng ba sọc đỏ.Ta giật cờ nó xuống, cắm cờ mình lên. Đứng ở xa nhìn thấy cờ. Khát nước vào tiệm giải khát, còn bàn ghế.. . nhưng không có bia, cà phê gì.
Đến chợ... vác một vác sách về. Chọn một nhà cao to làm trụ sở UB quân quản.Trong đó lấy một buồng làm kho tuyên huấn. Anh em chỉ cho những hộp bia, say, mát. Trước không biết. Về hầm nghỉ . Kiếm vải làm cờ, nhưng máy hỏng gẫy kim
Tôi chỉ thị cho mấy cậu mang ăm pơ li, 1 loa của nó, 1 loa của ta.
Ngày hôm sau ra khu doanh trại, vào nhà Câu lạc bộ sĩ quan. Nhà rộng 7-8 bàn bóng bàn. Chi khu quân sự. Mũ của trung sĩ vứt rải rác. Một phù hiệu Nguyễn Thị Hoa tiếp liệu --thấy vứt trên đất.
Vào viện cô nhi, một bộ phông màn văn công điện chùm. Ta đóng hòm các thứ mang về kho. Gì cũng lạ không đủ mắt để mà nhìn. Chè đùm ni nông: Hoa sen, Con vịt, An Thành... Mỗi thứ một, uống thử . Nó xa xỉ nhiều, sẵn của. Sổ tay một sĩ quan còn dòng chữ “Thằng nghèo rớt mồng tơi, thuốc lá không có mà hút mà còn định đánh nhau với chúng tao.”
Trường học, bàn ghế đẹp, khẩu hiệu...
Trường 2 tầng, mười mấy gian. Trường tư thục
Anh em mang xe đi lại hăng. Thỉnh thoảng có tiếng nổ, mìn tự huỷ. Bom thả. Đường đi đã lạc hướng. Bom lộng óc. Hôm sau, địch đánh sập nhà UB quân quản.
Bom đánh vào chỗ thông tin. Bom nổ gần, anh em bỏ ra gần nhà tám mái. Đi dọc đường 1 ven sông Thạch Hãn. Trẻ con hát. Lạc, lúa tốt. 8h đêm vào nhà một ông cụ. Ông cụ có con trai tập kết nhưng cháu nội đi lính nguỵ, mẹ nó chạy theo con. Một người thiếu phụ 28 tuổi có con, đến ở đấy. Đêm họ ngủ một hầm. Những cảnh sống lang chạ. Những sự phiêu bạt.
Giặc súng đạn vứt dọc đường, lấy gạo, gà... chúng tôi cho ông cụ.
Vào một nhà ở Quất Xá. Nhà đang có giỗ. Những đứa con trai theo học ở Đông Hà thì theo vào trong, đứa con gái thì bị chết. Bữa giỗ chỉ có ôn cụ bà cụ và mấy anh bộ đội . Thịt một con gà . Ông cụ bảo: Tôi cho là chính phủ nào cũng cần dân, nên tôi cứ ở lại, dù thấy hàng xóm ở đây đi cả. Ở đây trước các anh Việt cộng vẫn về hoạt động, đêm đi ở ngoài, nhưng tôi không báo cho nó: Báo cho nó, nó về lục soát, loại cũng chỉ tổ khổ mình.
Những sinh hoạt bình thường trong chiến tranh: người ta vẫn giỗ chạp, vẫn tết nhất. Tay lính nguỵ nhờ một người cắt tóc.
Lan 23 tuổi. Xinh, da tái mét -- sốt rét, gác cho các chú, lấy dép đi ra..., bỏ ra một gốc cây. Bom bỏ. Các ông tưởng là chết bom. Nó mới thả xuống nắm cơm- cười khanh khách.
Lính hỏi: lấy chồng đi. Trả lời: Em còn chờ nhớn đã.
Nhà ở 36 Phan Bội Châu.Ra Bắc, học trường
Ngưu: Sau lấy vợ miền Nam thôi
Lan: Anh chưa đủ tiêu chuẩn
Ngưu: Sao không đủ tiêu chuẩn
Lan: Anh chưa sốt rét
Quân sự nói về đi rừng, đi suối, độ tản... bom đạn. Mình phục
Bố là đảng viên. Anh đi quân giải phóng. Cô ấy sống ở nhà kìm kẹp khổ.
Hôm nào sáng trăng, nói chuyện thân mật mới xưng em. Ra Cam Lộ nhặt được một cái ô, về ngượng chạy vụt vào hầm (sợ cười) sau đưa cho Tạo.
- Con gái miền Bắc béo hơn con gái miền Nam
- Con gái miền Nam nhiều bom đạn nên béo sao được.
Lan chết.
Chị bị thương lại dấu khẩu súng.
Chết là vì mấy ban đảng uỷ xã cũ do Lan bố trí, đều bị hy sinh cả. Một số bị nó lùa đi theo dân. Lan phải đi gọi về.
Ông Hơi dẫn về
- Này anh Nhuận ơi, có đồng chí Lan công tác ở bàn ta
- Em về làm giao liên thôi.
Ông Hôi nhiều lần hố với cô ta. Đi đâu, ông cũng giới thiệu cô ta làm gì đó... cô ta theo kinh nghiệm mật của mình, không nên nói ra.
Ông Hiền. Tôi đi với nó trên đường phố. Gặp một ông bộ đội nhà mình đi, nó bảo: Cháu trông ông này hơi khả nghi chú ạ. Mà nó nói cũng có lý. Sau đúng tay kia là một cậu cán binh đào ngũ thật.
Lan làm cả phòng chính trị chú ý, nhưng không ai biết làm thế nào để mời. Sau Bộ phận Tuyên huấn đi tát cá, cho người mời cả ông Hơi lẫn Lan sang ăn cơm. Ông Hơi và Lan sang. Bộ phận dân địch vận ở nhà, cứ gọi ồi ồi.
Hải Phú, Hải Lăng- Mai Lĩnh
7 thôn, 5 thôn công giáo, đi hết chỉ còn 70 gia đình.
2 thôn lương giáo. Căn cứ cũ 3-4 gia đình đi nguỵ.
T.7 An Thái- Đại La 68 địch không khuất phục được 69 đẩy ra đường cái.
Bà so ở La Vg - Bộ đội vào thuyền. Khu vực rộng 3 cây thông. Hiến hoá hiến lễ
Số tù Quảng Trị ra hết. Vài trăm, nhiều phụ nữ
Du, Xuân, Hảo ( huyện uỷ)
Nhâm , Chính giúp địa phương
Bây giờ quân giải phóng cộng lực với quân cộng hoà đánh quận uỷ thì nó thua đấy nhớ.
(Cụ già 88 tuổi ở Phù Hoan- Biết Trần Cao Vân, Phan Đình Phùng, Cụ Hồ)
Đồng bào vui nhưng không mừng.
Cán bộ coi thường quần chúng tò mò
Anh em đi xem đấy
- Thôi, nó đang xem dở
Khẩu hiệu: Hậu phương tích cực yểm trợ tiền tuyến. Tiền tuyến tích cực diệt thù.
1 đồng chí cán bộ: Nghe nó cũng như của ta.
Bộ đội vào lấy thánh giá làm bia, tập bắn. Thị uỷ phải bảo: đấy là nguỵ mặc giả quần áo bộ đội. Đồng bào yêu cầu: mang ra xử.
Dân bảo: Thằng nguỵ nó ăn rất nhiều, sao nó vẫn xanh xao, gầy ốm.
Còn các anh, các anh ăn không có gì mà vẫn béo tốt.
Sao các chú nằm hầm vẫn béo tốt.
Chúng tôi thì cứ xanh xao đi (chưa quen nằm hầm)
Tử sĩ: bộ đội đào, đồng bào giành lấy liệm.
Định lập tổ sản xuất, sẵn sàng cấp mày. Đồng bào không nghe, đồng bào tự tổ chức lấy, rồi sau đó góp tiền mua máy.
C3 T 7 dạy hát, liên hoan ở nhà thơ Tri Bưu
Đồng chí Nhâm vào nhà thờ. 1 người 40 tuổi đưa vào chỗ ăn ở. Mỗi chỗ ở giường cá nhân, một hòm nhỏ. Các bà già 50, 60 rất thương.
Bộ đội đối với gia đình không nên uống nước lã . Một em bé bảo uống.
Bà mẹ: sao mi không đun sôi - giải phóng nó bảo rồi, không nghe, nó kiểm điểm cho.
Họ bạo
Tq 1 lính nguỵ lái tăng về lại đi lấy 2 cái nữa ở Điền Sanh
M48 ở Thượng Xá
Đồng bào cầm súng, để đánh nguỵ. Sẵn sàng nếu nó trở lại.
Anh em mình khờ khạo, tin dân.
Bộ đội trẻ, nguỵ giả, kinh nghiệm Bộ đội + nguỵ thân. Nguỵ nói khổ thế nào bị đi lính ép thế nào
Lính nguỵ chạy, hỏi: đường 1
Bà con chỉ ra bãi cát: mắc bẫy
Huyện uỷ ở C3 : 80% dưới 25
văn hoá : 80% dưới cấp 2
25 cấp 1, 25% cấp 3 65% chưa qua CĐ
Trước chỉ định mỗi C 30 quyển sách
..................
Số liệu thương binh: Đánh đường 9 (2 đợt) 2 tháng dự tính 700 thương binh. Ngay mấy ngày đầu 300, tuần sau lên 600 nữa.
.....................
Bộ đội C3 thiếu .
Xã luận báo Tiền Phong: Đẹp nhất đường ta đi đánh Mỹ
Xây dựng nếp sống văn minh
Khuyên anh em không nên mang các loại văn học sử, văn học trích giảng mà anh em thích. Khuyên không nên ghi nhật ký: về phép, lỡ sông, lỡ đò- không nên mang theo.
Huấn B3 Sao Thao Ninh
hát - Cùng anh tiến quân trên đường dài, Quân reo quê mẹ Quảng Trị anh hùng, Giải phóng miền Nam, Theo lời Bác gọi.
Thích những bài anh hùng, bài ca ngợi Bác, Đảng.
Tăng+ Đồi đi cắt tóc trẻ con
ở Bắc đi, mang những tập thơ nhỏ, tập Tuổi trẻ anh hùng.
Các thứ gửi hậu cứ: vì mang nặng, giấy tờ để ngoài. Có mấy đồng chí hay đọc sách: Thiên ( đi 8/10) đồng chí Sơn hay hát (học sinh lớp 8) giúp đỡ khóc. Đài nghe qua C.
Thích : phản gián (Nhóm rắn lục, Chiếc lược ngà, Sấm sét trên đường phố, thơ Tố Hữu, Ruồi trâu, Đại đoàn quân tiên phong, Chiến thắng Điện Biên Phủ.
Đào: Chỉ C có. Phim Đường về quê mẹ
Ngoài Quảng Trị đa số chuyện tình yêu. Chuyện thất tình. Nông thôn mới: sách nhỏ
ở Sở cảnh sát: tài liệu hỏi cung
Báo ảnh: hình ảnh nữ quân nhân. Sách : Tuổi cài trâm
B 16 người 3 đảng viên, đào ngũ: 1 đảng viên. Cả C 15-16 Đảnh. L
Bốn không: không trung lập, không liên kết với cộng sản, không cho cộng sản chiếm đất, không cho cộng sản hoạt động trong phạm vi lãnh thổ miền Nam Việt Nam
Nich xơn : 27/7/1972 Đối với HK điều phi đạo lý nhất bây giờ là để Nam việt Nam cho mọi sự xâm nhập của Bắc Việt Nam
ở huấn luyện: đọc Tuổi trẻ Các Mác (mượn), Tình bạn vĩ đại cảm động
VNQĐ: số phận lữ dù 3
ở đây đọc thích: Người thù bàn tay máu (kiểu nhóm rắn lục
Chú thỏ đế.
Sách có: Đêm đen (tiểu thuyết), Trung hoa sử lược, Đào DuyAnh, Việt sử, Buồn vui đời lính, Binh pháp tinh hoa (nguyễn Q Trứ, Vòng hoa lửa (Nguyễn Vũ, viết về lính)
A Mal raux: Âu châu không còn tư tưởng bằng những từ nghữ tự do nữa, nhưng bằng những từ ngữ định mệnh .Khi tôi bảo rằng mỗi người đều cảm thấy mạnh mẽ bàn tay của định mệnh là tôi có ý nói rằng con người cảm thấy - ít nhất là những lúc nào đó, và hầu như bao giờ cũng cảm thấy --một cách thê thảm rằng vũ trụ chẳng liên quan gì tới nó cả.
22/4
C1 chốt. C3 nằm đánh mũi vu hồi bảo vệ chốt.
Đi gần suốt ngày đêm, chân thối, ngủ cũng giầy. Tối xoa thuốc muỗi ngủ. Nước uống không có. Giặt không. Đi xách nước: 1 vũng nước bị pháo, ra khe. Nói người chết 1 ngày 1 bi đông. Đồi trọc mới nác cỏ, lúc đi lấy gạo.
Hầm nhỏ, nằm cũng co ro, ngồi cũng co ro, nhất là chỗ nhiều đá (mỗi ngày đều phải sửa lại) Cành mua đắp hầm. Mỗi sáng dậy thay nguỵ trang 1 lần.
Lương khô ăn lúc nào tuỳ ý (sáng 2 thanh trưa 3, chiều 3 cộng 500gr)
Đơn làm từ ngoài bắc Không chào cờ. Kết nạp chỉ có các tổ trưởng Đảng.
Bắn AT bị thương mấy thằng lính. Sau ĐK bắn cháy..
Chốt nằm gần, 2 đứa nằm với nhau, nói chuyện nhỏ. Và khi con người hành động thì mới có cơ khống chế được định mệnh. Nói chuyện ở nhà, chuyện người yêu. Lợi, Quảng Bình. Chuyện bí mật cũng kể. Lợi chỉ muốn kể về nghề đánh cá.
Chiến đấu năm nay (Dật, Hoà, Đồi..)
Những ngày ở cao điểm 52, các tổ thay nhau đánh đơn vị nó ở trên. Nằm đồi. Dật bảo: Có chét khô đi thì cũng phải lặng lẽ ngẩng lên chúng nó bắn chết. Anh em nó cứ nằm dán xuống. Rồi Dật cầm một cành lá, nhô lên một tí nhìn anh em, thấy nó cứ lặng tờ đi. Ngồi nghĩ thương anh em quá, và mệt, đái ra quần lúc nào không biết.
- Quần áo bị mưa bết lại, rồi nắng lên, khô cứng đi. Chỗ nào bẩn quá thì vò vò, cho nó rũ bụi đi (Năm ngoái rận rất nhiều, lật vành quần có đến 20 con rận. Có cậu ngồi trên võng bắt rận, pháo nó bắn chết)
- Nhưng mà không gì buồn bằng lính nó không lên. ở C này, lính đã hay đào ngũ. Hàng ngày có những đợt lính cứ lên lĩnh phụ cấp lại đào ngũ, hoặc có cậu lên lần nào cũng lấy về một bì gạo.
Vào chiến đấu, ăn lương khô, uống nước lã, lính nó cứ kêu đau bụng, nó không chịu lên . Dật phải găng.
- Bây giờ địch nó vào tận đây, đồng chí có phải đánh không?
- Đánh
- Thế thì bây giờ coi như địch nó đến đầu ngõ rồi, cũng phải đánh.
Nằm hầm. Pháo đánh vào hầm. Đồi định chạy chỗ khác. Dật: anh cứ nằm đấy. Vì Đồi là đảng viên. Nếu Đồi chạy, thì anh em nó cũng chạy.
Lính mới lên cứ vón vào từng cục.
Thằng địch nó ở phía trước. Lính cũ thì nó còn biết vòng đường nọ đường kia. Lính mới thì hoàn toàn trông vào cán bộ. Cán bộ có bảo đi mới đi. Cho nên, đánh nhau phải trông vào hàng ngũ cán bộ. Bữa nọ, cơ C, lính cũ đi hết , toàn cán bộ mới, như Thiên làm B trưởng, lắm lúc Dật ngồi cũng lo: không biết bây giờ xảy ra tác chiến, thì làm cách nào.
Thường gọi là một đại đội, nhưng nhiều khi xuất kích, chỉ có độ 20 tay súng. Có lúc, độ 2 người, cũng phải làm thành một mũi, nhiều khi 2 thằng ấy tốt, nó cũng bẻ gãy được cánh tấn công của cả một đại đội địch.
(C này ít người quá. Mỗi D chỉ có 4, 5 tay. Ngày vừa rồi, ở thị xã, pháo nó khoan đúng một hầm, mấy anh lính a 10 chết, thế là coi như đi mất a 10.)
Thằng nào định trốn, Dật đều biết. Nhưng vì ở trên chỉ có mình mình lo đánh nhau, ở dưới, chỉ có mình Nha lo các loại hậu cần, và mọi thứ hậu quả, cho nên không làm thế nào được.
Dật từng đá đít gọi thằng Đảng lên, túm tóc một cậu khác (ngày xưa một cậu hốt quá, Đào C trưởng cũ cũng phải làm vậy)
Dật: Lúc đó mình phải quân phiệt thì mới được. Thương anh em phải gọi anh em lên.
ở lâu, anh em không ai lên được, chỉ mình Dật lên. Một đoạn đường hào dứt nối, cứ một quãng, lại được một quãng.
Mồng 6 Đức+ Nha đi
Chiều 7 lệnh tội đi TS. Đi hơn 1g qua D 3g chiều. địch ở đồi 62. Chúng tôi cách 800m chiếu ống nhòm gặp D. D bảo: anh Mùi đưa quân ra.
Kế hoạch đánh: Phải bố trí cách 400m, cho pháo cấp trên bắn.
Sáng ra, xin đánh, nhưng trên không cho: Cứ tà tà, đợi pháo. Người chỉ huy phải bình tĩnh. Tôi ngồi võng trong quan sát: pháo bắn sang đồi bên kia. Hoa lực của tôi mất mục tiêu.
Xung phong. Bảo pháo bắn v vào C 52 . Dừng bắn, nó dàn hàng ngang trên đỉnh đồi.
C1 không lên được. C3 ném lựu đạn. Nhưng vẫn còn xe pháo bắn vào sau tôi. Tôi gào mãi, pháo bắn, không làm. Đến trưa, tôi xuống bào cáo D. Tiếp tục nằm địch bắt đầu ăn lương khô. Ngày 9 lại nhận lệnh bám sát. Không có hầm. nằm dọc suối, nằm theo đội hình.
Hôm sau, chúng tôi về dự bị. Địch bị đánh bật. Chúng tôi thọc về phía có địch. Địch co lại, tăng cụm.Chúng tôi chốt ở dưới.
Nằm hầm, anh nào nằm liệt, biết. Chính tôi nằm hầm, tôi lại lo. Ra hầm xem địch, xem hướng pháo đạn.
Bắt đầu nổ súng. Không dám nghĩ cái chết. Chỉ nghĩ: làm sao đánh được nó.
Kinh nghiệm. Trước mặt là 1 xe. Cách 400 m. Bên ấy có C khác.
C ấy không đánh xe. có đánh thì tràn lên.
Địch 7, 8 cái 1 xe cháy là rối loạn. Đêm địch chạy mất.
Chốt ở bên này, địch bên kia. Ta chỉ ăn cối cá nhân. Tôi bảo: bây giờ phải đi vòng, tạo hướng tăng đạn
Trong chiến đấu, thêm một tay súng, mình thêm tin tưởng.
Anh em cối bị bom
Thay anh em mới vào chịu bom đạn, chưa giáp mặt với địch, uổng công học tập
Trong chiến đấu, đi kiểm tra B. bảo B trưởng 1 đồng chí bị thương. Nhìn anh em cảm động. Cử 5 anh cõng nó về. gọi y tá, y tá về phía sau.
Tôi gọi nhớ y tá C1 và gọi điện tiểu đoàn cho cấp cứ. Cho 2 y tá lên.
Lúc anh em bị thương phải kiểm tra, kẻo anh nhẹ mang trước, anh nặng mang sau. đi đâu 5 người trở lên phải có y tá. Đơn vị tôi phải chặn đằng sau. Gần cầu L Phước trận Tinh Việt
Không cho địch rút. Không vào đựoc, chờ nổ súng. Lên . Tối bắn nhầm Lên đến đâu, nó cối đến đấy. Tôi bị 1 miểng vào đầu. Tôi mới về. Đồi đang cắt miếng gạc có lệnh xung phong. Tôi bảo xung phong. Tôi gọi cối 60 lên. Rồi tổ chức cho bộ đội đào hầm. Pháo bắn. Địch chạy. Ta không xung phong, chờ tạnh. Tiểu đoàn trưởng bắt đi viện. Tôi trốn quanh...
Sau về tổ chức bộ đội phía
Phải nuôi người lính bằng những chiến công.
- Trước khi đi chiến đấu, không hiểu sao Dực cứ nói đến cái sự không trở về nữa: Nếu mà phen này tao không trở về. Dực thường nói như vậy.
Dực là người lúc thường rất nhanh, nhưng vào chiến đấu thì rát bê bết. Mặt cứ tái xanh cả đi. Bản lĩnh của người chiến sĩ thể hiện rõ nhất, phải là trong chiến đấu. Bản lĩnh của đảng viên.
- Rất nhiều người trong đơn vị còn như là mê tín. Những anh em ở Hải Phòng không bao giờ châm ba thuốc, thuốc không hút ba hơi.
Trước lúc đi chiến đấu, thường khó chịu nhất là mình làm cái gì đó, mà có người gàn.
- Đi tắm một cái
- Xì, đi chiến đấu việc gì mà phải gội đầu với tắm. Mày lại nghĩ đến gỡ chắc.
Thế là lại thôi.
Nhiều anh đã lo như thế rồi mà vẫn đi... Cho nên, đừng nghe ai gàn thì mới được.
- Vào chiến đấu là anh nào anh ấy khác, hẳn hết cả. Chỉ còn có hai con mắt.
Huân, một đồng chí chữa đài. Năm nay anh 39 nhưng lại để râu ba chòm. khi tôi đến, râu đã cạo bớt đi nhiều Nhưng vẫn ra dáng một ông già. Râu đen, mắt rất sáng. Sau bữa cơm, anh ngòi lấy các đồ nghề ra. Cái hầm sơ sài tạm bợ, người chủ thì cởi trần, nhưng đồ nghề trong túi rất nhiều. Huân đang định chơi một trò rất sang: Làm một cái quạt. Trông những cái ốc nhỏ xíu, cứ lẩn trốn trong bàn tay thô nhám của ông già, mình không hiểu sao ông lại có thể lắp được đài, được đồng hồ. Nhưng mà đúng như vậy.
- Mới đầu tôi thích nghe đài quá, mới mua đài. Nhưng mà chỉ hỏng vài ba mối, ra chữa, nó phết rất đắt . Nó cứ nói: đấy, chú trả sao thì trả, cháu có tiền ăn quà. Đi chiến dịch lần trước, tôi mang về một cái đài hỏng, chỉ có vài cái bóng, và phải cố gắng lắm mới lắp lại được.
Dạo ấy, tôi cũng đã làm anh nuôi như thế này. Đài đang nghe được, mình dứt mẹ nó dây ra, rồi bảo 2 cậu kia: đài hỏng rồi, các cậu bảo thế nào. Thôi, anh cứ mang ra ngoài kia chữa đi, cho kịp, tối về có đài nghe. Nhưng mình đi cho đến tận 10 giờ mới về. Có nhiều bữa nhịn đói ngồi đấy mầy mò làm. Cái lão chữa đài ở đấy được cái là vợ đồng hương với mình, mình có quen. Đơn vị có bán cho bao thuốc, ít kẹo, thì cũng phải để giành cho con nhà nó cả.
Những yếu tố....ở giữa những... ở quân đội ta, điều đó có thể có hơn ở đâu hết? Hay ngược lại.
Bản năng và trí tuệ trong người lính. Có thể giáo dục bồi đắp trí tuệ cho người lính? Nhưng làm thế có sinh ra tư tưởng bảo mệnh. Nhưng cứ để cho cái phần bản năng phát triển, và chỉ có thể bản năng thôi.
Hải Lăng Hải Quế: đồng bào xé cờ, viết khẩu hiệu
Triệu P Tr Long - Phong Ngan (Triệu Phong)
Hành quân đến buổi tối, sáng dậy đã có khẩu hiệu.
Một ông cụ ở Hải Quế nói với bộ đội. Đấy là các đồ của địch, các anh ạ đừng lấy mà dùng nữa, có thiếu, thì dùng tạm đồ cũ, dùng của nó, chúng tôi trông ghét lắm.
Lệ Xuyên ( Triệu Trạch) Nhân dân thấy cán bộ chưa đáp ứng kịp với phong trào. Họ hỏi: Huế, Thừa Thiên đã giải phóng chưa? Họ nghĩ về bà con của họ. Và họ nghĩ: giải phóng Thừa Thiên thì ở đây yên ổn hơn.
Trong một buổi chuyện trò
- Sau này các anh còn khối việc: còn phải đi nông trường, công trường khối việc
- Tôi dí vào làm. Để cho bọn thanh niên mới , bọn nghĩa vụ nó đi làm. Đã mấy năm làm lính chiến rồi, lại còn thế nữa? ... Sau này tôi về, tôi chỉ nghĩ làm một căn nhà, cưới một cô vợ
Những chuyện ăn ở chiến trường. ăn thì lại nhớ những ngày ở hậu phương: những ngày ở với đồng bào. Nhưng lần ăn ở thả cửa.
Nghĩa: 1 thằng ở viện. Không được mua gà rù, lúc ra viện xong, nó làm một con gà, xóc vào đầu gậy, vác trên vài, chốc chốc lại làm một miếng
(ăn nhiều thịt gà quá, nó sẽ chua đi!)
Chuyện Hùng:
- Các anh nói chuyện hậu phương đi. Bọn chúng tôi trong này bàn nhau về hậu phương nhiều lắm.
- Nhà tôi, các chị đi lấy chồng, bà mẹ già không ai làm hầm cho, gặp đâu trú đấy. Sau khi ngừng ném bom, thì vẫn nhà như thế. 1/ 2 nửa nổi nửa chìm. Tôi về không biết để ba lô đâu cho khỏi ướt. ... Bà mẹ tôi kể: có những ngày ốm, đói, không ai ngó cả.
Hùng chết.
- Bộ đội khổ quá, nhiều rận, quân khu điểm nghiệm mà xấu hổ. Mỗi người còn 1 bộ. Rận to như rận trâu, quàn đen rận đen, quần trắng rận trắng. Điềm nhiên vành quần áo toàn trứng rận.
- Đơn vị ít người, 1 C chỉ có độ 30, 1 B độ 10 người.
1 lần bị phục, tí chết, mới cảm thấy là đi đánh nhau.
Liếu, học sinh
Lúc vào, sáng, hắn còn ngủ, me dậy thổi cơm.
Một chị con dâu, chồng đi nguỵ chết. Nhà làm quạt, vào nhà các bó quạt bằng bó dây thép gai vào đang đi đào hầm: 8 g giờ, hắn ra tiếp cơm.
Quần bó, gấu vợt đến lưng, tóc kín tai, trông ngứa ngáy, mắt đeo kính hình quả nhót.
Hắn hỏi súng đạn, nhưng không biết.
Hắn hỏi cách ăn học. Hắn bảo : Bình đẳng. Tôi học lớp 11. Anh có biết chơi nhạc không? Đơn vị anh có ai biết chơi không
Chất : Đánh đàn đi
- ở trong này, toàn nhạc lãng mạn
Mình nghe không quen, nhiều chỗ rất lâu ngân dài ra (ý nghĩa đâu như nói về đời lính chiến (Sau này: hắn được giao nhiệm vụ rất hý hửng)
Hắn được giao vì bố, anh đi tập kết. Hỏi chúng tôi về làm sao được lòng quần chúng. Trước, ăn cơm 2 tiếng, vừa ăn vưa soi gương, nom rất ngứa mắt. Sau, ăn nhanh hơn, cắt tóc ngắn: Thôi thời nào theo thời ấy, cũng phải cải tiến lên chứ.
Bà mẹ hay nói về con trai
Con tôi rất thích đi bộ đội giải phóng như các anh, vào du kích tôi không thích. Mẹ: vào du kích như phòng vệ, dân sự, cũng được. Nếu không bào bộ đội thì vào y tá.
Nhà tôn: bom ở xa cũng như ở gần.
Đánh nhau, ít nhất 5 đêm. Đánh tập kích, sống chết phải đuổi nó ra khỏi 1 làng. Lấy nó làm chỗ trú chân.
Đánh nhau không kinh bằng khênh thương binh. 2g sáng vượt sông V Định- Bơi qua sông 4g sáng mới sang (nhiều bèo, nhiều súng..) 9g thấy người dạy: Hai B, mỗi B 1 nơi. 6a B3 - khi nổ súng, lao tràn lên qua sông 2B vẫn ở bên kia sông) Lạc địch bắt được, tra ngay
Sông rộng, nước đang bào nhiều không có phao bới) bọc ny lông ở gần bờ nổi, đến giữa sông chìm. Theo khẩu cối xuống đáy, lại ngoi lên, lấy hơi, xuống dìu nó. Cứ thế 4 lần. Sau lần mới hết hơi, mất súng. Xác định phải lập công chịu tội (vào Đường) Có một khu vực lựu đạn lúc đầu Lên bờ còn 1 quần lót, xin 1 đồng chí được 1 áo lót. D định cho đi thu dung. Cùng vào một hướng đi lẻ.
Ném quả lựu đạn đây, hô xung phong - cướp súng, khẩu đeo, khẩu vác.
Xin ban chỉ huy về B ở về một góc tử giác. Đánh trận ban ngày.
100m, có 2 đồng chí, 2 bên 4 đồng chí. Cách vườn
Máy bay bắn rốc két
Tăng bắn...
Anh em bắn máy bay. Một mũi vào hướng của tôi.
Địch dàn hàng ngang. Địch vào cách 5 m trông rõ từng thằng một (có anh em bắn địch gục ngay tại hầm)
Tôi nằm dưới hầm, trọng liên đại liên bắn qua hầm rất nhiều. Đưa báng AK lên làm vật thăm dò, thấy đạn cách 20cm. Sợ địch bò vào dàn, phải lên (nó ném US) Nhiều lúc đạn sượt vào tóc.
Anh em 2 bên chi viện. Khi nào không có bộ đội xung phong, địch lại bắn tăng.
ăn lương khô 250g, nước lã.
Nhà tôn tranh dễ cháy. Khi đi chỉ còn những đống tro.
Bỏ làng đi. khênh thương binh: tổ chức một bộ phận đi trước chốt ở bên kia. Bên này, cử người đi đóng bè chuối. Nước sông đen, toàn súng tanh, bắn ngắn. Qua bãi cát, cáng thương binh.
Thức 3 đêm liền. Không đi được đến hậu cứ. Trú chân rú ông Độ. Đào công sự, có cây cũng thưa.
Bộ binh địch lại lên đánh. 10, 12 chi đoàn bọc thép.
Hường mình mỏng. Công sự cách nhau 100m. Chỗ nào rậm 50m. Mỗi công sự 2 người: 1 B40+ 1 AK. Không còn gì ăn, chỉ có ổi xanh, nước lã, 1 lon gạo rang.
Đi xuống, đi 1 đêm
Đi lên, 2 đêm.
Trụ ở giáp ranh 8-12-71
Giáp ranh vùng đồi trọc, Đồi ô Gio 367, Tân Đ ....đồi sim, đồi giang. Nhìn về đường 1 , rõ. Rau không có. ở gần khe, ở 1,2 người đào hầm, còn căng tăng, Làm àn ăn, chống cây.
Dân bảo: Các chú giải phóng sao hãy còn đông. Tôi tưởng nó đánh con ruồi cũng chết, mà các chú vẫn còn đây?
- Người ta chỉ có điếu thuốc làm vui. Cơm cũng còn phân phát, bom đạn đến còn lôi thôi. Chú còn điếu thuốc, đang hút, bọn đạn đến, vứt đi, là trở lại bình thường.
Người lính không có gì là của mình. Đánh nhau của người lính địa phương, không có bờ bến nào cả.
- Đang đi gặp một thằng lính ngồi dựa lưng vào : Việt cộng hay sao bây ơi. Thì ra nó phục ở đấy.
Chiến tuyến rộng, lúc nào cũng có thể gặp nhau. Đánh nhau xong mỗi bên đi về một nơi còn trơ lại cái đất là pháo nó nổ.
Đánh nhau chỉ sợ thằng bộ binh chạy xa cuốn thuốc hút, gọi pháo. Chứ không sợ thằng bộ binh mới được giáp mặt.
- Chết vì đi lấy gạo. Về ăn miếng cơm không đặng.
Một D ít người, dồn lại cho 1 C này đi đánh, rồi lại dồn cho C khác.
Gặp không có 9 giờ tối nay được 1 bát. 9 g tối mai được 1 bát khác. Cháo chỉ ăn nóng, ăn nhạt nó tanh
Chán chắc ăn cơm. Nhạt quá, bảo không vo gạo nữa, xay, mỗi thằng làm một miếng.
- Mùa mưa ra địch vào mới. Sông giáp ranh kinh nhất mùa mưa, đi đâu cũng trông thấy địch, cứ phải trở về hầm.
Gạo không có, sim lấy về nhà chỗ nhựa đen, đánh không tơi nữa, độn với cơm.
Rét, nằm đốt lửa, võng khói như da bò.
- Lắm lúc chỉ nghĩ: mình mà được no như thằng địch, thì đánh đâu cũng thắng. Lại nghĩ: được một bữa nó, hiệu xuất cao nữa.
Quân khu thấy đói quá, cho ăn 8 lạng 1 tháng (đầu 1970 còn no, cuối đói)
Đói, nhưng vẫn nói phét. Đến bữa, đi lấy mấy hộp thịt ta mở.
Mậu: Xã tôi đi 4 người 1 ở Quảng Bình, 1 nằm ở Quảng Trị 1 bị thương- bị thương sọ não tôi ngồi rớt nước mắt- chỉ còn mình tôi (tôi không mấy khi viết thư . Vì viết rồi, nhiều khi ngồi nghĩ, cứ ứa nước mắt ra.
- Giáp ranh, nhiều muỗi, chân vơ được muỗi. Hôm nay đánh xong về làm lấy cùi muỗi về nấu cháo ăn.
Mùa mưa, nhìn xuống đồng bằng, chỉ thấy nước, thỉnh thoảng chỉ thấy túm cây xanh. Mùa mưa bằng mùa đói. Bảo nhau ăn đói mùa mưa ăn no mùa khô.
Đầu 1972, còn đói, anh em bảo: ăn đói mà đợi tăng.
Kéo: Học bài không thành, thích đi bộ đội. ở bộ đội chắc đỡ hơn.
Kéo xem Ruồi trâu, chỉ đọc Ngọn lửa trên thảo nguyên, thích thời bình.
Nghĩ rằng bộ đội ăn xong đi đánh nhau về lại nghỉ.
Thích tìm hiểu những thứ ở phòng thí nghiệm. Đi bộ đội, một hôm thấy bảo nộp súng. Thịt lợn, đổ mỡ thịt vào ống nứa. Đi qua đèo Chê, qua thị xã Hải Dương.
Kỳ: Thuở bé ở nhà, thích nuôi cho, nấu cháo cho chó ăn, em xin không cho.
Cực nhất: những ngày mưa, đi bới sắn về ăn, một vườn rộng, 5,6 người đi bới được 1 cùi, sắn mà đói.
Nhớ một lần đi gùi gạo đường 9. Quãng sông Ba Lòng, rất đẹp, như ở miền Bắc. địch phục kích, nằm xuống kế bao gạo bắn luôn. địch gọi pháo bắn, về cảm thấy dại, bắn AK, không nhìn thấy mục tiêu cũng bắn.
Một lần làm hậu cứ. Phải đi lấy thực phẩm. Gùi sắn qua dốc cao, đi một đoạn nghỉ một đoạn. Mãi mới về đến nhà. C v bảo: tao tưởng mày không về. Lần sau đến, lại đạp đường vào. Quên đường. Mấy lần đào không thấy. Đào qua mấy vực sâu không thấy. 4 người đi 1 buổi sáng không thấy. Về, cảm thấy ngượng, xấu hổ. Cảm thấy không được tự do (trong khi anh em đang bận)
Anh Tư bảo: chúng tao còn lạc, nữa là mày. Các anh ấy không để ý đâu. Quần buông trệ xuống, đầu không mũ, húc bừa đi. Trước B trưởng rất tốt, một lần tôi bị bom đánh mất quần, hai anh em 3 quần.
Chôn đồng đội sợ. Nghĩ rằng đồng đội mình chớ ai
Lặn: Nhà tôn, 3 gian. Máy 350/400.000
Thuyền: 200.000
Mua chung 1 thuyền, gắn nhiều máy. Thời gian này không chèo chống nữa. Buồm để phòng. Ra ngoài đó nh th. Từ Cửa việt đổ lên không được làm. Từ Cửa Việt đổ xuống được làm.
ở nhà mai hỏi giấy, trưa hỏi giấy.
Nó hỏi, tra bằng nước ớt. Biết cũng không khai. Khai một chặp, hắn sẽ bảo: Thằng này ngoan cố.
Cha tôi làm du kích chống Pháp. Bị bắt lên Cùa. Đi bộ lên Cùa thăm, đi không có dép, đau chân. Hắn bắt làm thơ mộc, dựng nhà, thợ cưa (thợ xẻ)
Bảo sáng đi, 6 chiếc ca nô đứng đó,, 6 trạm gác (từ bến mạ đi, rất lâu)
Nó xét lâu, xem đồ từng ghe. Mặt trời trưa mới đi được. Anh mà lu là hắn thâu.
Gặp mấy chiếc nô oc, bị dạn phá bắn ghe tôi lại tìm người, không có. Lặn xuống tìm không có người. Một thằng gác, thì kia lên. ác ôn dắt về cho cảnh sát. Bà con bảo: dắt về cho mền bắc thì dắt. Thà thế hơn, dắt về hỏng máy.
Tháy cồn Cỏ. Trước cha, chú làm cá chuồn ngoài khơi, lên đó nghỉ. Thấy tàu địch cháy: nổ, bốc khói lên. Mỹ chết.
Nhà ông Bùi Chuối bà Thế thôn Hà Lợi Thượng xã Gio Hải
Cả thôn 70-80 máy. Ghe 2 máy ghe 1 máy khách trong thôn, mua cá, về nướng mà về Đông Hà.
Gio Hải Đông Hà 2 giờ xuồng máy
Gio Hải Quảng Trị cả đi lẫn về 1 ngày.
Cảnh sát, quân cảnh nhiều.
Cảnh sát: quần ka ki, áo trắng, mũ trắng, Mua đồ chơi, chỉ súng nhiều, pháo đốt quần ống típ. Mẹ tôi ghét những cô gái quần bông quần hoa
5-6 chục ngàn, mua được 2 gánh (2 người sửng hai chiêng)
chơi đáo: cha mẹ bảo: con ưng ăn con gà, con vịt, cha mẹ cho con vài trăm vài ngàn. Nhưng chơi bạc, cha mẹ không ủng
Nghe nói tôi đi. Cha mẹ tôi bán ghe đi, mua thuyền (no ốc) gắn máy, chở người lên Đông Hà. Hàng ngày đi một chuyến, về một chuyến.
Lên Quảng Trị (lên bãi cát- lên chợ) Tôi ở lại đò trông. Cha mẹ bảo: ở đây không có nó đập ghe đây no ốc. Hồi cha tôi ở tù ra, đi mua một cái ghe, về làm ăn.
Nó bảo: cha tôi việt cộng. ác ôn Lương Hôi nó đánh.
Lương bị giải phóng đánh gãy đùi.
Dân một trăm người nói cả trăm. Thằng này chết, không ai thương.
Mậu thân thằng Mỹ chét: mình chôn mìn, hắn vấp....
Du kích họp mấy chục đứa thanh niên mới lớn, dạy cách chôn mìn. Mỗi đứa giữ mấy quả, vào đi, không cho cha mẹ biết.
Thời gian trước Mậu Thân nhiều Mỹ- 2 năm gần đây, Mỹ ít.
16 tuổi cha mẹ lo tìm kiếm vợ. Sau hắn có đi bên này, bên tê, thì có cháu ở nhà cho vui.
Thời Ngô Đình Diệm, không có trường độ
Gần đây, hắn có trường: Mỹ cho cha chị (đạo ) dạy chữ. Em tôi 8, 9 tuổi, biết đọc.
Trong thôn, đông lính đi dù trong Sài Gòn. Địch hay cướp cá đồng bào. Thanh niên trong thôn tức lấy lựu đạn ném nhau. Một lần đi chôn mìn. Mấy thằng đi tố. Thanh niên trong thôn hè nhau ném lựu đạn, chết nhiều ác ôn. Mình bị nó đi báo.
Tối đến du kích gọi đi tập hát: Một số gác quang, một số dạy bài hát, hò chơi đùa. Họ tra mìn. Nữ cũng tham gia cách mạng. 1 tổ 3, 4 đứa. đi dào đường dựa. 2 đứa gác. Cho vào.
2. 3 ngày trước ông chú bảo: cháu chuẩn bị đồ đoàn, chú đưa ra Bắc (báo lúc họp, kêu thầm) Tôi biết, không chuẩn bị. Bố mẹ tôi không biết. Đêm, chú vào gọi họp, gần đi, tôi bảo: con ở nhà cực khổ quá. Cha mẹ ở nhà lo nuôi mẹ út. 2 mụ ông
Con ở nhà con không đi bên địch. Con đi theo giải phóng thôi.
Đi 16 đứa (1 nữ) có nhà cả 2 vợ chồng, vợ gần đẻ, du kích dẫn (du kích ngày, ra bắc, dêm về thôn)
Khoảng 3 g sáng ra đến Vĩnh Linh. Thấy đường đi nhiều bom đạn. Đồn nhiều, tránh đường mà đi. bác Thảo ở Vĩnh Linh cho tiền bạc áo cơm cho
Ra Bắc ở trường thanh niên. Học chính trị, chơi, sản xuất, trồng khoai, làm nhà (đời trường) Con trai ra, bổ sung đi các nơi. Lên rừng, ăn ngô gầy đi.
Kỳ: Đại đội TS. 120 người , khi đi 78 người C trưởng Thoả (ở ngoài vũ giới, Kỳ thanh giỏi - nhưng không bằng Thoả)
Tôi làm liên lạc. ít nóng.
Nằm vùng (báo cáo với C phó dễ hơn C trưởng) Dũng kể chuyện hoạt động, dạy cách làm ăn, cho đến súng dạn. Khi ăn cơm, để súng đâu. ăn ở dấu vết. ăn trưa lấy giấy gói lại. Dạy cả bản đồ. Trinh sát quí nhau. anh này sang anh khác chơi.
Bọn chúng tôi bao giờ cũng ngủ trên BCH một ngày. anh em không biết làm gì. C trưởng ở nhà làm công tác tổng hợp. Tôi làm liên lạc nhưng anh ấy cho liên lạc về theo.
Đi Bồng Bàng ra thành Huế, về ông Thoả hỏi:
Phát triển trên đường thế nào?
Tôi không trả lời được. ông bắt kiểm điểm.
Địch hành quân lên Khe Bương. Giao cho tôi và 2 đồng chí bám địch. 5 g tối địch căng bạt (đào công sự trước rồi) C cho B đặc công ra đánh (B đặc công của Anh Thoả + 3 trinh sát + liên lạc một mũi.
Anh Thoả+ c phó+ b trưởng+ B phó vào kiểm tra lại
1 chiến sĩ đi trước - tôi- ông Thoả - 1 liên lạc vào mũi chủ yếu đại liên
Vào cách mấy mét, một đồng chí dẫm củi. Địch bắn ra, ông ăn ra một bên, tôi vẫn còn đi, ông hô bắn B
Đánh thủ pháo 15-20 quả mỗi người. Diệt gọn 1 c 15 phút 7g30 rút ra khỏi trận địa. Ra vị trí tập kết. Ông không nói trước gì cả. Tôi đột ngột quá. Toàn mặc quần. Khi bám, đi gần 20-30 me. Ngứa mũi.
Ông Thảo chỉ vào cho cho hầm tôi .........................
Một lần bám địch, anh em bám không chắc. (hỏi dân, dân bảo không có phục kích, thì là thôi. Nó có phục kích)
Ông ấy định giáng cấp, giáng chức. ông tức, bỏ về trước
Bắt: khi nào lấy 12 xác xong, đồng chí mới được về. Đồng chí có làm được không đồng chí về báo cáo với Đảng.
- Bây giờ đồng chí nghĩ thế nào.
Khi mới về, ông ấy biên chế hết về các B, chỉ còn tôi+ Trung
- Anh không biên chế em đi đâu.
- Cho các cậu về bộ binh
- Chúng em không biết bộ binh đâu.
- Phoóc các cậu chỉ được thế, chỉ được gì?
Trước 1965 đến nay 78 người nay còn có 6.
1968 hy sinh nhiều, máy cày chạy, thằng lái máy cày có súng, khi bạt ra người, khi xả súng bắn luôn
1 D ở chỉ D 8 u3
đi 1968 lần vào KT. Nay còn 13 người Quân số chiến đấu; 2 người 1 ông D trưởng - nay TMT 1 Cv
Điền:
Cánh anh đi các nơi, còn chúng em đâu có địch là đi. Đi bộ đội lâu, nhưng lúc nào cũng cảm thấy mới.
- Bảo nhau: Ra miền Bắc, nói chuyện với thanh niên, không chừng lạc hậu!
Chỉ thấy nghe đài, như nghe người ta kể chuyện. Đài có nghe mà đi, chú ngồi mà nghe đài thì chán lắm.
ở nhà, có người lạ vào, thì ít nói chuyện. Giờ bạo hơn (trước, ai nói cũng hiểu, Vào đây, người ta nói - dân nói, phải nghe.
Nhưng ông bố phong kiến, cảm thấy tiếp thu cái mới không cần thiết, nhưng lại khuyến khích con cái tiếp thu cái mới.
- Bà chị cả, bà chị nữa, bản thân có lắm lúc ngồi phân tách: trong gia đình mình ai là người hạnh phúc
Chồng ở Sơn La không về nhà, không dứt khoát. Nghĩ rằng: Sau này đi B về, sẽ tranh luận với ông anh, xem như thế nào là đúng.
Một ông trung tá bảo: ở dây đều nghỉ, vui, sao trông cậu lúc nào cũng như ốm.
- Đưa một cậu em sắp đi bộ đội: Muốn đi bộ đội, ra cho xem. Xem tập ở một thửa ruộng mới cày.
Đồng bào bảo: Nó bảo các chú 7 người bíu cành đu đủ không gãy.
Các chú béo như thế này, ngồi trên cổ hắn, hắn cũng gãy.
Các cô thường đến chơi, ngồi rất buồn, không biết nói chuyện gì cả. Chỉ thích những người trung niên đến, nói chuyện ngồi nghe.
- Có lần, ở nhà một anh, đã lấy gạo, các anh ấy còn đi tìm, lấy hon đa đi đến tận 10g đêm
Vỗ đi rèn. Cậu em: cũng khổ, thế nhưng mà em cũng thích. Sau này, gặp nó, nó cũng vẫn thích.
ứng: Anh em bộ đội mới vào, ở ngay vùng mới giải phóng, không phải cơm nước, chỉ đến buổi ngồi vào ” mời chú ăn cơm”
Anh em nào nhát thì nhát, chăm thì thật chăm.
Quê Kỳ Anh: Biết động 1 chị về hoạt động vùng địch. Về bắt liên lạc, nhưng lộ, Chưa gặp được liên lạc, thì phát hiện ra 1 B địch. Xin bắn. Đồng chí huyện uỷ không cho bắn. Sau hắn đánh, mình hết đạn)
ở nhà nghèo, giữ bò. Tôi đi học lớp 6 anh trai hy sinh, định xin đi báo thù, nghĩ không học thì học sau. Cùng đi với một người bạn, đi phòng nào cũng đi đôi. Người bạn cũ làm y tá, hắn hỏi: Sao cứ đi đôi.
- Choa đi với nhau, vào bộ đội một chỗ, cho vui
Điều đi lần đâu, xã không cho đi.
Lần sau, giấy về , đang đi củi, về thấy em ngồi khóc _ Sao khóc - Anh đi bộ đội
- Bộ đội thì đi chứ ngại gì?
Mẹ khóc. Mẹ làm gà không ăn, đi chơi, Các chị thấy không tin tưởng đi học
Tôi đi bộ đội như đi học.
Năm dó, đánh phá nhiều quá. C không cho về phép. Sợ anh em về lại đào ngũ, khi thấy gia đình bị bom đạn.
Vào Quảng Bình, chờ các C khác mãi mới ra.
Về đơn vị cho về công trường. Nghĩ về công trường toàn đất đá cũng về đơn vị.
Lính đói: trinh sát bám địch. TT trực máy, anh em đi kiếm rau.
Tháng 9/68 đói cả tháng: May có muối, có bột ngọt. ở cóc ba xào...
Đói, anh nào đi công tác, ăn một nắm hạt xót, rang, Trinh sát ưu tiên ít sái
Đi một quãng lại ngồi. Lên đồi của Mỹ, nhặt hộp ăn. Cây chuối, cả nưa... May mà không sốt. Có lần hai cha con đi lấy rau, khiêng không hơi, về ăn sau ra khiêng.
Tháng 11, tôi đi công tác lên miền Tây, lên nhận ngô, về béo hẳn.
ở giữa Trần ái, Ba Lòng, Cùa. Đi đâu cũng dễ. Dân Ba Lòng chỉ một làng. họ đi nhặt , mua đồ họp , mũ của Mỹ, bán cho mình. Cần gì, thì dặn họ.
Thằng hắn xúc quân đồng bào báo trước cho mình.
Con nít giữa trâu 3g hắn về làng xem địch không. Nếu không có địch thì không làm gì. Nếu gia đình bảo có địch hoặc thấy địch, hắn rấp cảnh lá báo trước cho mình.
(Lần này, 1967, đầu 1968, ta không vào, cho nên hắn tin làng tốt)
Sau địch hốt làng đi, ngay giữa mùa lúa, Vào Cùa
Lần đầu vào, ông già rinh khẩu súng lên giường thờ, nhìn mãi: Mấy năm nay mới thấy khẩu súng cách mạng. Nhưng bận sau các chú đừng mang... (sau anh em không mang)
Làng giàu. Bà Hiệp: nếu vào nhà, không ăn cơm, không mua được gì.
Có thời gian 3g30 chiều vẫn vào dân.
Vào nhà dân, thường họ hỏi: có vợ có con chưa. Để do họ có con gái, họ gả cho
1ông già: Bộ đội giải phóng Mậu thân tao còn lạ gì nữa. Cong ái ở với nguỵ, ta không ưng.
Dân bảo: các chú về, tôi sợ. Thấy các chú bị thương, tội ưng ra coi, tôi không dám ra, vì hắn doạ con gái ra cắt tai, tôi không dám ra. Tôi phải mượn đứa con nít tôi ẵm ra xem. Rồi tôi đi khênh thương binh mấy bữa, tôi hết sợ.
Một làng 16 nữ, có 4 nam thanh niên
1 tay vợ nguỵ quyền: Tôi không thấy Mỹ đâu, giờ Mỹ về rồi, chỉ thấy các ông thôi, các ông ở đâu về.
Tôi không biết ông Hồ là ai. Thế bây giờ ông ấy chết thì còn lấy ai.
- Thế bộ đội đánh Thừa Thiên đi bầy tôi đỡ khổ
- Mẹ không gọi con mẹ về
- ở xa, không gọi được. Với gọi cách chi
- Sao không gọi hắn từ hồi trước
- Cứ đánh đi, chết vài đứa, để đấy.
Nó đánh chết nhiều người. Còn lo đánh cứu dân chứ.
- Thôi bây giờ e chết cũng phải đánh thôi chứ
- Giờ làm sao đánh các thằng tàu chú ạ.
- Bộ đội vào, chưa mở chuồng gà bộ đội mở họ không bán gà thì hắn bán.
Nguỵ hắn vào nhà, lấy rơm.
- Hai anh ơi.
- Không hai anh
- Thế kêu chi?
- Kêu hai thày
- Các thày đun thì đun củi, đun rơm hết rơm cho bò ăn.
Trốn lính: có người trốn 4 lần, trời mưa bị bắt. Có người trốn 18 năm. Dân bảo tài. Tôi trốn ra đồng chứ đâu mà tài. Toàn vợ đưa cơm cả.
ở đây, đồng bào ít biết nhà nhau, thôn này thôn kia không biết nhau
Thanh niên không dám làng này qua làng khác.
Dân ở ven thị xã, hỏi bến xe, không biết. Chỉ có những người buôn bán thì biết. Dân khu Mỹ tốt. Con nít ra Mỹ chơi. Bọn Mỹ đóng ở nhà nào, khi đi chào gia đình, về.
Nhận được giấy 30 phut đi ngay- chưa về phép. Các anh đi xa. Em gái cũng đi sẵn sàng. Hiện nhà mẹ ốm, nhưng không biết làm thế nào. Chỉ nghĩ khi nào hết tuổi quân thì về nhà.
Hậu Phương:
Hùng: Người ta giải thích với tôi thế này, anh bảo cán bộ xã nói thế nghe có được không chứ? Ông Chủ tịch bảo với tôi: Anh xem, làng này 120 người đi bộ đội, chưa chết hết cả, nhưng số người ở làng chết đã nhiều hơn thế rồi. Anh xem nói thế thì còn ra sao
Chỉ: chuyện của một người quản lý
- Tôi vào 4 năm, chưa bắn viên đạn nào. chỉ một lần, đồng chí liên lạc hy sinh, tôi đi liên lạc, thấy một trực thăng trông thấy thằng lái nó bắn vào chung quanh, nhưng nghĩ mình đang đi liên lạc, mình phải hoàn thành nhiệm vụ, lại đi. Sau tiếc mãi.
- Tôi đi mua đồ, cậu Thanh liên lạc đi đón, 5 thằng đi, bị phục miền, chết cả 5. sau tôi cứ nói tại tôi mà nó chết.
- Lúc đói, con người ta biểu hiện rõ phẩm chất của mình lắm. Có những cậu chuyên môn ăn bớt gạo, muối, để giành ra rừng nấu riêng. A hỏi B: Mày còn muối không? B : Hết rồi. A đi công tác. B ở nhà mở gùi ra lấy sạch muối của A. A về không dám kêu. Có những tay, đi đâu phải mang gùi đi theo đấy.
Trong lúc đó, người ta rất hỉ hả. Bây giờ có được hộp sửa mà mời nhau ăn là thích lắm đấy. Nhưng những ngày đói, có cái gì lôi cất đi làm của riêng. Không cho ai cả.
- Tôi làm quản lý, những ngày chia gạo, chia muối, phải vục chia kỹ từng thìa, không làm thế không được.
Có đơn vị, vì bắn B52, bát nhỏ mà cãi nhau, sau hội đồng quân nhân quyết nghị đây hết bát B52, mới khỏi hết chuyện. Diễn biến tư tưởng của người ta phức tạp lắm. Có cậu vào trong này, mới đầu dũng cảm. Kết hợp một trận sốt rét, một trận B52, lại gặp mấy người đồng hương chết, thế là vấn đề tư tưởng liền.
Dân nói
Nước nhà mà có yên, khéo chừng mỗi làng cũng còn được độ 2 người.
- Đánh nhau có phải như con bệnh, mõi ngày thuốc thang giảm bớt. Đằng này, nó lại như là lửa đổ thêm dầu vào mãi.
Một chị giữ con là nghĩa quân không cho chạy theo địch. Tao sinh ở nước Việt Minh này chứ không phải ở nước Mỹ. Tao cứ ở đây. Tao biết họ rồi. Họ rất công minh
Một người phụ nữ năm nay 42 tuổi, 3 con. Con lớn đi nghĩa quân (sợ đi lính, cho đi nghĩa quân sớm) cưới vợ cho con, một cô gái xinh, nhiều gia đình khác hỏi không lấy.
Sự sáng suốt của một người bình thường làm sao mà chị có thể hiểu được những vấn đề chính trị, những vấn đề mà không có việc gì tiếp xúc, nhưng lại là liên quan đến vận mạng của mình. Phải bằng trực giác vậy. Chị có một người em đi tập kết, bây giờ lấy vợ có con công tác ở miền Băc.
Phương: Tôi ở nhà, Mẹ chết từ bé, bố tôi gà trống nuôi con. Cứ sáng sáng, tôi dạy, đã thấy ông bố tôi ngồi uống trà, ngày nào dạy cũng vậy. Nhà tôi kinh tế khá lắm. Mua cho tôi cái xe đạp. Tôi đi đâu về, vứt xe đấy, cho mỗi đứa vài hào, thế là hắn lau hết. Chỉ còn rửa bát, thổi cơm, mua mà việc gì tôi cũng phải làm . Tôi bảo ông bố tôi kiểm đứa cháu nào về nuôi, hắn làm cho nhưng không đứa nào hắn chịu.
Khi tôi đi. thật là buồn quá, chỉ có 2 bố con tôi tôi bảo: Thôi con muốn đi thì bố cũng không muốn giữ. Những ngày tết nhất, tôi chỉ thương bố. Có lần bố tôi viết thư bảo: Có nhà người ta đi hai ba người, hy sinh thất thiệt cả. Nhà ta có mình con thôi, nhưng con vừa làm được nghĩa vụ vừa giữ được mình, thế là bố mừng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét